پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

هم‌گرایی و واگرایی امامیه و خوارج در عرصه اجتماعی-فرهنگی (40ق-260ق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیداکبر موسوی تنیانی 1
محمد مهدی مطهری 2
1 استادیار گروه تاریخ کلام اهل بیت(ع)، پژوهشگاه قران و حدیث، قم، ایران
2 دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم و پژوهشگر بنیاد فرهنگ جعفری
10.22034/jis.2025.442162.1940
چکیده
خوارج یکی از مهم­ترین و پرآوازه‌ترین فرقه­های اسلامی است که در نیمه اول سده نخست در بستر منازعات سیاسی و کلامی پدید آمده است. از آنجا که شناخت تاریخ اجتماعی و فرهنگی شیعیانِ نخستین، نیازمند بررسی روابط شیعیان و دیگر گروه‌های رقیب است، بررسی تعاملات و تقابلات علمی و اجتماعی آنان با دیگر گروه‌های فعال جامعه اسلامی ضروری به نظر می‌رسد. از طرفی خوارج در کنار عثمانیانِ طرفدار معاویه و شیعیان پیرو امیرالمؤمنین؟ع؟ سه گروه عمده سیاسی-مذهبی قلمداد می­شوند که در تحولات سیاسی، اجتماعی و کلامی جهان اسلام در سده­های نخستین نقش‌آفرین و فعال بوده­اند. چگونگی هم‌گرایی یا واگرایی آنان با یکدیگر برای شناخته‌شدن زوایای پنهان تاریخ تشیع از اهمیت بسزایی برخوردار است. این گروه که با مخالفت با امام علی(علیه السلام) از اردوگاه آن حضرت در نبرد صفین جدا شده بودند و آنگاه ماجرای نهروان را علی‌رغم میل باطنی آن حضرت رقم زدند، همواره در عرصه­های سیاسی و عقیدتی با حاکمان و گروه­های فکری درگیری داشته­اند. جریان فکری-اجتماعی خوارج که به گروه­های چون ازارقه، نجدات، اباضیه، صفریه و عجارده تقسیم شده بودند، در بسیاری از مناطق جهان اسلام از حضوری پرهیاهو برخوردار بودند.
در مقاله پیش رو با مطالعه منابع تاریخی و روایی به تحلیل مناسبات این دو گروه در عرصه اجتماعی-فرهنگی در بازه عصر حضور معصومان پس از شهادت امیرالمؤمنین(علیه السلام) پرداخته است. علت نپرداختن به مناسبات شیعیان و خوارج در عصر خلافت امیرالمؤمنین(علیه السلام) فقدان هم‌گرایی یا واگرایی فرهنگی میان آنان و از طرفی دیگر گستردگی روابط اجتماعی-سیاسی میان آنان بود که خود پژوهشی مجزا می‌طلبد. نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه به‌ظاهر شیعه و خوارج در یک جبهه در مقابل دستگاه خلافت قرار دارند؛ اما اهل‌بیت(علیهم السلام) و اصحاب امامیه یک مبارزه نرم فرهنگی در برخورد با خوارج دنبال می­کردند. به نظر می­رسد روحیه تند و متهورانه خوارج و نیز عدم اقبالِ نه‌چندان زیاد شیعیان به این نحله فکری و سیاسی، موجب شد که ائمه(علیهم السلام) و اصحابشان تقابل آشکاری با آنان نداشته باشند.
کلیدواژه‌ها
امامیه
خوارج
هم‌گرایی
واگرایی
عصر حضور
موضوعات

عنوان مقاله English

The Convergence and Divergence of Imāmiyya and Kharijites in Social and Cultural Domains. 40 AH – 260 AH)

نویسندگان English

Seyed Akbar Mousavi Taniani 1
mohamadmahdi motahari 2
1 Assistant Professor, Department of the History of Ahl al-Bayt’s Theology, Quran and Hadith Research Center, Qom, Iran
2 Level-4, Seminary of Qom, and researcher at Jafari Cultural Foundation
چکیده English

The Kharijites. Khawārij) were one of the most prominent and well-known Islamic sects that emerged in the first half of the first century AH against the backdrop of political and theological conflicts. Understanding the social and cultural history of the early Shia requires an examination of their relationships with rival groups. Therefore, studying the intellectual and social interactions and confrontations between the Shia and other active groups within the Islamic community is essential. The Kharijites, alongside the ʿUthmānīs loyal to Muʿāwiya and the Shiite followers of Amīr al-Muʾminīn. ʿAlī ibn Abī Ṭālib), were among the three major politico-religious factions that played influential and active roles in the political, social, and theological developments of early Islam. Understanding the nature of their convergence or divergence is crucial for uncovering the lesser-known dimensions of Shiite history. The Kharijites, who separated from ʿAlī’s camp at the Battle of Ṣiffīn in opposition to his leadership and subsequently instigated the events at Nahrawān against his will, remained in continuous ideological and political conflict with rulers and intellectual groups. The Kharijite socio-intellectual movement, which fragmented into factions such as the Azāriqa, Najdāt, Ibāḍiyya, Ṣufriyya, and ʿAjārida, maintained a strong presence in various regions of the Islamic world. This study, based on historical and hadith-based sources, analyzes the socio-cultural interactions between these two groups during the period of the Imams following the martyrdom of Amīr al-Muʾminīn. The reason for not addressing Shiite-Kharijite relations during ʿAlī’s caliphate is the absence of significant cultural convergence or divergence at that time, as well as the complexity of their socio-political relations, which would require a separate study. The findings of this research indicate that, despite appearing to share a common opposition to the caliphal authority, the Ahl al-Bayt and Imami scholars engaged in a subtle cultural struggle against the Kharijites. It seems that the Kharijites’ extremist and militant disposition, coupled with the Shia’s limited inclination toward this politico-religious movement, led the Imams and their companions to avoid direct confrontation with them.

کلیدواژه‌ها English

Imamiyya
Kharijites
convergence
divergence
Age of the Imam’s Presence
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
آقانوری، علی (1374)، برخورد امام صادق؟ع؟ با منحرفین کلامی، استاد راهنما: حسن فاضل گلپایگانی، استاد مشاور: حسین
توفیقی، دانشکده الاهیات، دانشگاه قم.
آمدی، علی بن محمد (۱۴۲۳ق)، أبکار الأفکار فی أصول الدین، محقق: مهدی احمد محمد، قاهره: دار الکتب والوثائق
القومیة.
اباضی، ابن‌سلام (1406ق)، بدء الإسلام، محقق: سالم بن یعقوب، بی‌جا: دار اقرا.
ابراهیمی لویه، عادل؛ میرزایی، سلیمان؛ عابدیان، نازیلا (1397ش)، فرهنگ اصطلاحات تخصصی علوم اجتماعی، تهران:
لویه.
ابن‌شاذان قمى، أبوالفضل شاذان بن جبرئیل (1363ش)‏، الفضائل، قم: رضى‏‏‏.
ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق (بی‌تا)، فهرست، تحقیق:رضا تجدد، بی‌جا، بی‌نا.
ابن‌أبی‌الحدید، عبدالحمید بن ‌هبة الله (1404ق)، شرح نهج‌البلاغة، مصحح: محمد ابوالفضل‏، قم: مکتبة آیةالله المرعشی‌
النجفی‏.‏
ابن‌اثیر، عزالدین (١٣٨٥ق)، الکامل فی ‌التاریخ، بیروت: دار الصادر.
ابن‌بابویه، محمد بن ‌على،‏ (1395ق)، کمال‌الدین و تمام‌النعمة، مصحح:غفارى، تهران: اسلامیه‏.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1398ق)، التوحید، محقق: هاشم حسینى،‏ قم: جامعه مدرسین.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1376ش)، الأمالی، تهران: کتابچى‏‏.‏
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (١٤١٢ق)، المنتظم فی ‌تاریخ الأمم والملوک، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا و مصطفى
عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حبان، محمد بن حبان (١٣٩٦ق)، المجروحین من ‌المحدثین والضعفاء والمتروکین، محقق: محمود ابراهیم زاید، حلب: دار
الوعی.
ابن‌حمدون، محمد بن حسن (١٩٩٦م)، التذکرة‌ الحمدونیة، تحقیق: احسان‌ عبّاس و بکر عبّاس، بیروت: دار صادر.
ابن‌حمزه ‌طوسى، محمد بن‌ على‏ (1419ق)، الثاقب فی ‌المناقب‏، مصحح: نبیل ‌رضا علوان، قم: انصاریان.‏
ابن‌حیون، نعمان بن ‌محمد (1385ق)، دعائم الإسلام‏، مصحح: فیضى، قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1409ق)، شرح الأخبار فی فضائل ‌الأئمة الأطهار؟عهم؟‏، مصحح: محمدحسین‌ حسینى جلالى،
قم: جامعه ‌مدرسین‏‏.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن ‌على‏ (1379ق)، مناقب آل أبی‌طالب؟عهم؟، قم: علامه‏.‏
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، معالم العلماء، قم: بی‌نا.
ابن‌طاووس، عبدالکریم بن ‌احمد (بی‌تا)، فرحة الغری فی ‌تعیین قبر أمیرالمؤمنین علیّ‌ بن ‌أبی‌طالب؟ع؟ فی‌النجف، قم:
منشورات الرضی‏‏.
ابن‌عدیم، عمر بن احمد (١٤٠8ق)، بغیة الطلب فی تاریخ‌ حلب، تحقیق: الدکتور سهیل‌ زکار، بیروت: مؤسسة البلاغ.
ابن‌عساکر، علی بن حسن (١٤١٥ق)، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الفکر.
ابومنصور، معمر بن مثنی (بی‌تا)، مجاز القرآن، قاهره: مکتبة الخانجی.
آبی، منصور بن الحسین (١٤٢٤ق)، نثر الدر فی المحاضرات، مصحح: خالد عبدالغنی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
اسفراینی، شهفور بن ‌طاهر (بی‌تا)، التبصیر فی الدین، مصحح: محمد زاهد، قاهره: المکتبة الأزهریة للتراث.
اشعرى قمى، احمد بن محمد بن عیسى (1408ق)، النوادر، قم: مدرسه امام مهدى‌(عج)‏.
اشعری، علی بن ‌اسماعیل (۱۴۰۰ق)، مقالات‌ الإسلامیین واختلاف‌ المصلین، مصحح: هلموت ریتر، بیروت: دار النشر.
اصفهانی، أبی الفرج (بی‌تا)، الأغانی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
آقابخشی، علی؛ افشاری‌راد، مینو (1379ش)، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: نشر چاپار.
امین، سیدمحسن (بی‌تا)، أعیان الشیعة، تحقیق: حسن الأمین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
امینی نجفی، عبدالحسین (1397ق)، الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، بیروت: دار الکتاب العربی.
اندلسی، احمد بن محمد (١٤٠٤ق)، العقد الفرید، بیروت: دار الکتب العلمیة.
انوری، حسن (1381ش)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: انتشارات سخن.
برقى، احمد بن‌ محمد بن خالد (1371ق)، المحاسن‏، محقق: جلال‌الدین ‌محدث، قم: دار الکتب الإسلامیة.
بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر (1408 ق)، الفرق بین الفرق، بیروت: دار الجیل.
بلخی، أبوالقاسم (١٤٢١ق)، قبول ‌الأخبار ومعرفة الرجال، محقق: أبوعمرو الحسینی بن ‌عمر، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ــــــــــــــــــــــ (2018م)، کتاب‌ المقالات، اردن: دار الفتح.
بیات مختاری، مهدی (1397)، خورشید شرق در سده سوم، قم: کتابشناسی شیعه
بیرو، آلن (1366ش)، فرهنگ علوم اجتماعی، مترجم: باقر ساروخانی، تهران: کیهان.
پاکتچی، احمد (1372)، «تحلیلی بر داده‌های آثار شیخ‌مفید درباره خوارج»، مقالات فارسی کنگره جهانی شیخ مفید، ش67.
جاحظ، عمرو بن بحر (1388ق)، البیان والتبیین، تحقیق و شرح: محمد هارون عبدالسلام، قاهره: مکتبة ‌الخانجی.
ــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، الحیوان، تحقیق: محمد باسل عیون ‌السود، بیروت: دار الکتب العلمیة.
جرجانی، ابواحمد بن عدی (١٤١٨ق)، الکامل فی ضعفاء الرجال، تحقیق: عادل ‌احمد، بیروت: الکتب العلمیة.
حسینی، سیدعبدالله (1395)، تعامل شیعیان امامیه با دیگر مسلمانان در سه قرن اول هجری، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ
اسلامی.
حصری، ابراهیم ‌بن علی (بی‌تا)، زهر الآداب وثمر الألباب، بیروت: دار الجیل.
حموی، یاقوت بن عبدالله (بی‌تا)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر.
حمیرى، عبدالله بن ‌جعفر (1413ق)، قرب ‌الإسناد، قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
حمیری، ابوسعید بن نشوان (1972م)، الحور العین، تحقیق:کمال مصطفی، تهران: بی‌نا.
خطیب ‌بغدادی، احمد بن ‌علی (بی‌تا)، تاریخ بغداد، تحقیق: مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.
دینوری، ابن‌قتیبة (١٤٢٤ق)، عیون‌ الأخبار، بیروت: منشورات محمد علی بیضون.
ــــــــــــــــــــــــ (١٤٢٧ق)، الشعر والشعراء، تحقیق:احمد محمد شاک، قاهره: دار الحدیث.
ــــــــــــــــــــــــ (١٩٦٠م)، الأخبار الطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر، بیروت: منشورات شریف‌ الرضی.
ذهبی، محمد بن‌ احمد (١٣٨٢ق)، میزان ‌الاعتدال، تحقیق:علی ‌محمد البجاوی، بیروت: دار المعرفة ‌للطباعة والنشر.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (١٤٢٧ق)، سیر أعلام ‌النبلاء، قاهره: دار الحدیث.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (١٤٢٠ق)، محاضرات ‌الأدباء ومحاورات الشعراء والبلغاء، مصحح: عمر فاروق ‌طباع، بیروت:
دار الأرقم بن أبی ‌الأرقم.
راوندى، سعید بن ‌هبةالله‏ (1409ق)، الخرائج والجرائح‏، قم: مؤسسة الإمام‌المهدى(عج).
سبحانی، محمدتقی؛ موسوی تنیانی، سیداکبر (1398)، «امتداد جریان کلامی هشام بن حکم در بصره؛ جریانی نویافته در تاریخ
تفکر امامیه نخستین‌»، نقد و نظر، ش93، ص5-30.
شایان‌مهر، علیرضا (1388ش)، دایرة‌المعارف تطبیقی علوم اجتماعی، تهران: کیهان.
شعبانپور، محمد (1390)، نهضت‌های کلامی عصر امام صادق؟ع؟، قم: جام جوان.
شهرستانی، ابوالفتح محمد بن‌ عبدالکریم (1367ق)، الملل والنحل، تحقیق:شیخ‌ احمد فهمی‌، بیروت: دار السرور.
شهیدثانی، زین‌الدین بن‌علی (1430ق)، حاشیة علی خلاصه الأقوال، بیروت: البلاغ.
صفدی، خلیل بن ایبک (1401ق)، الوافی بالوفیات، مصحح: هلموت ریتر، بیروت: دار النشر.
طبری، محمد بن‌ جریر (1378ق)، تاریخ الأمم والملوک، تحقیق:محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث.
طوسى، محمد بن ‌حسن‏ (1409ق)، إختیار معرفة الرجال‏، مصحح: مصطفوی، مشهد: نشر دانشگاه مشهد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (1420ق)، الفهرست، محقق:طباطبائى، قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (1373ش)، رجال‌، مصحح: قیومى اصفهانى، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
عسقلانی، ابن‌حجر (١٤٠٤ق)، تهذیب التهذیب، بیروت: دار الفکر.
عقیلی، محمد بن‌ عمرو (١٤٠٤ق)، الضعفاء الکبیر، بیروت: دار المکتبة العلمیة.
عیاشى، محمد بن ‌مسعود (1380ق)، تفسیر العیّاشی‏، محقق: رسولى محلاتى‏، تهران: المطبعة العلمیة.
قمى، على بن ابراهیم‏ (1404ق)، تفسیر القمی، مصحح: موسوى جزائرى‏، قم: دار الکتاب.
کوفى، فرات بن‌ ابراهیم‏ (1410ق)، تفسیر فرات‌ الکوفی، تهران: مؤسسة الطبع والنشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی.
کلینی، محمد بن‌یعقوب، (1407ق) الکافی، مصحح:غفاری، دارالکتب الاسلامیه.
محمدی، رمضان؛ توحیدی‌نیا، محمدعلی؛ توحیدی‌نیا، روح‌الله (1398)، «مناسبات اجتماعی و تعاملات فکری امامیه با خوارج
در عصر صادقین؟عهما؟»، تاریخ اسلام، ش2، ص7-30.
مسعودی، علی ‌بن الحسین (بی‌تا)، مروج الذّهب ومعادن الجوهر، قم: دار الهجرة.
مفید، محمد بن محمد (1413-الف)، الأمالی، تحقیق:حسین ‌أستادولی و علی‌أکبر غفاری، قم: کنگره شیخ مفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــ (1413-‌ب)، الاختصاص‏، محقق: غفارى، قم: کنگره شیخ مفید.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (1413-ج)، الإرشاد فی معرفة حجج الله على ‌العباد، محقق:مؤسسة آل‌البیت(ع)‏، قم:کنگره شیخ مفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــ (1413-د)، الفصول ‌المختارة، مصحح: میرشریفى، قم: کنگره شیخ مفید.
مقدسی، محمد بن احمد (1411)، أحسن التقاسیم فی معرفة ‌الأقالیم، قاهره: مکتبة مدبولی.
ملطی، ابن‌عبدالرحمن (1413ق)، التنبیه والرد علی أهل الأهواء والبدع، قاهره: مکتبة مدبولی.
موسوى، فخار بن معد (1410ق‏)، إیمان أبی‌طالب، مصحح: بحرالعلوم، قم: دار سیدالشهداء للنشر.
موسوی تنیانی، سیداکبر (1398)، متکلمان ناشناخته امامیه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
نجاشی، احمد بن على (1365ش)، فهرست، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.