پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

سنجش اسباب نزول آیه ولایت در روایات عامه با روش عرضه به قرآن کریم

نویسندگان
مهدی مشایخی 1
محمد هادی منصوری 2
محمد علی مجد فقیهی 2
1 دانشجوی دکتری مدرسی معارف قرآن و متون اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی،قم، ایران
2 استادیار گروه معارف، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
10.22034/jis.2026.245679
چکیده
جعل، تحریف، تصحیف و نقل به معنای نادرست، از مهم‌ترین آسیب‌های روایات، به‌ویژه در منابع اهل‌سنت، به ‌شمار می‌روند. گسترش این آسیب‌ها پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، ضرورت نقد روایات را دوچندان می‌سازد؛ به‌ویژه روایات مرتبط با شأن نزول آیهٔ ولایت. برای کشف و مقابله با اسباب نزولِ جعلی، نقد محتوایی روایات بر پایهٔ عرضهٔ حدیث بر قرآن -براساس توصیهٔ پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(عهم)- مبنای تحلیل قرار گرفت. این پژوهش بر آن است که، با شناسایی روایات سازگار و ناسازگار با قرآن و کاهش نفوذ احادیث جعلیِ مرتبط با شأن نزول، گامی در جهت پالایش فضای پژوهش و کشف مذهب حق بردارد. به این منظور، پژوهشی نقلی- وحیانی با روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته است. بر پایهٔ یافته‌های این پژوهش، پنج دسته روایت دربارهٔ سبب نزول آیهٔ ولایت در منابع اهل‌سنت ذکر شده است؛ ازجمله: «شکایت عبدالله ‌بن ‌سلام»، «ابوبکر» و «اعطای انگشتر به فقیر از سوی امیرالمؤمنین(ع)». در فرایند عرضهٔ این روایات بر قرآن کریم، تنها روایت اخیر با متن آیه کاملاً سازگار و پذیرفتنی است و دیگر موارد، به‌دلایلی چون عدم انطباق با مضمون آیه و ناسازگاری با سیاق قرآنی، مردود و غیرقابل پذیرش‌اند.
کلیدواژه‌ها
اسباب نزول
روایات اسباب نزول
عرضه به قرآن
موافقت و مخالفت با قرآن
آیۀ ولایت

عنوان مقاله English

An Assessment of the Occasions of Revelation (Asbāb al-Nuzūl) of the Verse of Wilāyah in Sunni Traditions Using the Method of Presentation to the Holy Qur'an

نویسندگان English

mahdi mashayekhi 1
Mohammad Hadi Mansouri 2
Muhammad Ali Majd Faqihi 2
1 Ph.D. candidates, Traditional Islamic Studies of the Quran and Islamic Texts, Islamic Sciences University, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Teachings, Islamic Sciences University, Qom, Iran
چکیده English

Fabrication (jaʿl), distortion (taḥrīf), misreading (misspelling, etc.) (taṣḥīf), and paraphrasing (naql bi al-maʿnā) with incorrect meaning are among the most significant harms affecting hadiths, particularly in Sunni sources. The spread of these harms after the demise of the Holy Prophet (SAWA) underscores the necessity of critically examining traditions, especially those related to the occasion of revelation of the Verse of Wilāyah (5:55). To uncover and counter fabricated occasions of revelation, a content criticism of traditions based on presenting hadith to the Qur'an—following the recommendation of the Holy Prophet (SAWA) and the Infallible Imams (AS)—was adopted as the basis for analysis. This research aims to take a step towards refining the research environment and discovering the true school of thought by identifying traditions compatible and incompatible with the Qur'an and reducing the influence of fabricated hadiths related to the occasion of revelation. To this end, a narrative-revelatory study has been organized using a descriptive-analytical method. Based on the findings of this research, five categories of traditions concerning the occasion of revelation of the Verse of Wilāyah (5:55) are mentioned in Sunni sources; including: "the complaint of `Abdullah ibn Salam", "Abu Bakr", and "the giving of a ring to a poor person by Amīr al-Mu'minīn ʿAlī (AS)". In the process of presenting these traditions to the Holy Qur'an, only the last-mentioned tradition is fully compatible with the text of the Verse and thus acceptable, and other cases are rejected and unacceptable due to reasons such as non-conformity with the verse's content and inconsistency with the Qur'anic context.

کلیدواژه‌ها English

Occasions of Revelation (Asbāb al-Nuzūl)
Traditions of the Occasions of Revelation
Presentation to the Qur'an
Agreement and Disagreement with the Qur'an
Verse of Wilāyah
قرآن کریم
ابن‎اثیر، مبارک‎ بن ‎محمد (1367ش)، النهایة فی غریب الحدیث والاثر، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن‎جوزی، عبدالرحمن ‎بن ‎علی (1422ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق: عبدالرزاق، بیروت: دارالکتاب
العربی.
ابن‎درید، محمد بن ‎حسن (1988م)، جمهرة اللغة، بیروت: دارالعلم للملایین.
ابن‎فارس، احمد ‎بن ‎فارس (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: هارون عبدالسلام، قم: مکتب الاعلام
الاسلامی.
ابن‎مردویه، احمد بن‎ موسی (1382ش)، مناقب علی ‎بن أبی‎طالب؟ع؟ وما نزل من القرآن فی علی؟ع؟، قم:
مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ ونشر.
ابونعیم‎ اصفهانی، احمد بن ‎عبدالله (1406ق)، النور المشتعل من کتاب ما نزل من القرآن فی علی؟ع؟، تهران:
وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
ازهری، محمد بن احمد (1421ق)، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
انصاری، شیخ مرتضی ‎بن ‎محمد امین (1428ق)، فرائد الأصول، قم: مجمع ‎الفکر الاسلامی.
آلوسی، محمود بن ‎عبدالله (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، بیروت: دارالکتب
العلمیه.
بحرانی، هاشم‎ بن ‎سلیمان (1415ق)، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه البعثه قسم الدراسات العلمیه.
بیهقی، احمد بن ‎الحسین (1412ق)، معرفة السنن والآثار، تحقیق: امین قلعجی، بیروت: دار قتیبه.
ثعلبی، احمد بن ‎محمد (1422ق)، الکشف والبیان المعروف تفسیر الثعلبی، تحقیق: ابن‎عاشور، بیروت: دار
احیاء التراث العربی.
جزایری، نعمت‎الله‎ بن‎ عبدالله (1417ق)، نور البراهین، تحقیق: سیدمهدی رجایی، قم: مؤسسه
النشر الاسلامی.
جوادی ‎آملی، عبدالله (1388ش)، تسنیم، تحقیق: اسلامی، قم: اسراء.
ــــــــــــــــــــــ (1389ش)، ولایت علوی، تحقیق: بندعلی، قم: اسراء.
جوهری، اسماعیل ‎بن ‎حماد (1376ق)، الصحاح: تاج اللغة وصحاح العربیة، بیروت: دارالعلم للملایین.
حویزی، عبدعلی ‎بن ‎جمعه (1415ق)، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: رسولی، قم: اسماعیلیان.
خطیب بغدادی، احمد بن ‎علی (بی‌تا)، الکفایة فی علم الروایة، تحقیق: السورقی و حمدی المدنی، مدینه
منوره: المکتبة العلمیة.
خطیب، محمد عجاج ‎بن ‎محمد تمیم (1400ق)، السنة قبل التدوین، بیروت: دارالفکر للطباعه والنشر
والتوزیع.
دسوقی، محمد (بی‌تا)، حاشیة الدسوقی علی مختصر المعانی، بیروت: المکتبه العصریه.
ذهبی، محمد بن ‎احمد (1382ق)، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت: دارالعرفه للطباعه والنشر.
راغب‎ اصفهانی، حسین‎ بن ‎محمد (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دارالقلم.
رشید، عمادالدین ‎محمد (1420ق)، أسباب النزول وأثرها فی بیان النصوص، دمشق: دارالشهاب.
رشیدرضا (محمدرشید)، رضا (1414ق)، تفسیر القرآن الکریم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دارالمعرفه.
زرقانی، محمد عبدالعظیم (بی‌تا)، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
زرکشی، محمد بن ‎بهادر (1410ق)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: ذهبی، کردی، مرعشلی، بیروت:
دارالمعرفه.
زمخشری، محمود بن ‎عمر (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل،
تحقیق: حسین ‎احمد مصطفی، بیروت: دارالکتاب العربی.
سرخسی، محمد بن ‎احمد (1414ق)، أصول السرخسی، بیروت: دارالکتاب العلمیه.
سیوطی، عبدالرحمن‎ بن‎ ابی‎بکر (1404ق)، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی
مرعشی(ره).
شاطبی، ابراهیم‎ بن ‎موسی (1417ق)، الموافقات، قاهره: دار ابن‎عفان.
صادقی‎فر، غلامرضا (1390ش)، آیه ولایت؛ بررسی تحلیلی آیۀ شریفه ولایت، مشهد: انتشارات مهام ‎توس.
طباطبایی، محمدحسین (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمان ‎بن ‎احمد (2008م)، التفسیرالکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اردن: دارالکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل ‎بن ‎حسن (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: یزدی‎ طباطبایی، رسولی، تهران:
ناصرخسرو.
طبری، محمد بن ‎جریر (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه.
طریحی، فخرالدین (1375ش)، مجمع البحرین، تهران: مرتضوی.
طوسی (شیخ طوسی)، محمدحسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عنایه، غازی‎ حسین (1411ق)، أسباب النزول القرآنی، بیروت: دارالجیل.
فخر رازی، محمد بن ‎عمر (1420ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل ‎بن ‎احمد (1409ق)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
فیروزآبادی، محمد بن ‎یعقوب (1415ق)، القاموس المحیط، بیروت: دارالکتب العلمیه.
قرطبی، محمد بن ‎احمد (1384ق)، الجامع لاحکام القرآن؛ تفسیر القرطبی، تحقیق: البردونی و اطفیش،
قاهره: دارالکتب المصریه.
کلینی، محمد بن ‎یعقوب (1407ق)، الکافی، تحقیق: غفاری، آخوندی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مدنی، علی‎خان ‎بن ‎احمد (1384ش)، الطراز الاوّل والکناز لما علیه من لغة العرب المعول، مشهد: مؤسسه
آل‎البیت(ع) لاحیاء التراث.
مصطفوی، حسن (1368ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مکارم‎ شیرازی، ناصر (1371ش)، تفسیر نمونه، جمعی از نویسندگان، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نفیسی، زهرا (1381)، «علامه ‎طباطبایی و معیارهای فهم و نقد احادیث اسباب نزول»، الهیات و حقوق،
ش4و5، ص69-100.
واحدی نیشابوری، علی ‎بن ‎احمد (1411ق)، أسباب نزول القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیه.