پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

فقه حکومتی و مبانی آن در صحیفۀ سجادیه و رسالۀ حقوق امام سجاد(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای حقوق کیفری و جرم‌شناسی، استاد همکار جامعة‌المصطفی‌العالمیه، مدیر گروه مطالعات فقهی پژوهشگاه قوه قضائیه
2 پژوهشگر پژوهشگاه قوه قضائیه، طلبۀ سطح 4 فقه خانواده، حوزه علمیۀ امام حسن مجتبی(ع)، تهران، ایران.
10.22034/jis.2025.243125
چکیده
فقه حکومتی رویکرد حکومتی به مسائل فقهی است و به استناد قاعدۀ «عدم جدایی دین از سیاست»، وظایف فقیه را در قبال فرد و اجتماع تبیین می‌کند و حتی مناسبات خارجی را در گسترۀ حکومت دینی تعریف و روابط فی مابینِ حاکمان و مردم را مشخص می‌کند. خط‌مشی ورود به فقه حکومتی، مستند به آیات قرآن و ناظر به تمام زوایای زندگی فردی و اجتماعی انسان است که بیان و تبیین آن به استناد آیۀ ۷ سوره آل عمران (وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلّا اللّهُ وَالرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ) در دست «راسخون فی‌العلم» است.
ازجمله چهره‌های برجسته در این زمینه، امام سجاد؟ع؟ است که در دوران خفقان و استبداد اموی، با بهره‌گیری از قالب دعا، نظام زندگی فردی و اجتماعی را بر پایۀ اهداف قرآن و سعادت حقیقی انسان ترسیم کرد. ایشان در خلال این ادعیه، به‌روشنی بر حاکمیت مطلق الهی و اصل ولایت‌فقیه -که مبتنی بر همان مبانی قرآنی است- تصریح کرده است. پرداختن به ابعاد گوناگون فقه حکومتی، از آن‌رو اهمیت دارد که تحقق حکومت دینی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است و این ضرورت به‌روشنی از کلام معصومان؟عهم؟ قابل استنباط است.
در این پژوهش، با بهره‌گیری از روش توصیفی‌-تحلیلی و بر پایۀ مطالعات کتابخانه‌ای، تلاش شده است تا مبانی فقه حکومتی از فرازهای دعای امام سجاد؟ع؟ در صحیفۀ سجادیه و نیز از حقوقی که آن حضرت در رسالۀ حقوق بیان فرموده‌اند، استخراج گردد. حاصل این تحقیق آن است که به‌سبب انطباق فرازهای فراوانی از این دو منبع با اصول و مبانی فقه حکومتی، می‌توان مبانی متعددی از فقه حکومتی را از منظر امام سجاد؟ع؟ استخراج کرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Governmental Jurisprudence (Fiqh al-Hukūmah) and Its Foundations in Al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya and Risālat al-Ḥuqūq by Imam al-Sajjad (AS)

نویسندگان English

Ali Qobadian 1
Fahmieh Mostahsen 2
1 Ph.D. in Criminal Law and Criminology, Associate Professor at Al-Mustafa International University, Head of Jurisprudential Studies Department at the Judiciary Research Institute
2 Researcher at the Judiciary Research Institute, Level 4 Student in Family Jurisprudence, Imam Hasan al-Mujtaba (AS) Seminary, Tehran, Iran.
چکیده English

Governmental jurisprudence is a governance-oriented approach to jurisprudential issues. Based on the principle of “the inseparability of religion from politics,” it clarifies the duties of a jurist (faqīh) toward individuals and society, and even defines foreign relations within the framework of a religious government, and outlines the relationship between rulers and the people. The methodology for engaging with governmental jurisprudence is rooted in Qur’anic verses and encompasses all aspects of human life—individual and social. As stated in Surah Āl-ʿImrān (Q 3:7. “And none knows its interpretation except Allah and those firmly grounded in knowledge”, its exposition lies with “those firmly grounded in knowledge” (al-rasikhūn fi’l-ʿilm). Among the prominent figures in this field is Imam al-Sajjād (AS. who, during the oppressive Umayyad era, utilized the medium of supplication (duʿa) to outline a system of individual and social life based on Qur'anic objectives and the true felicity of humanity. Within these supplications, he explicitly affirmed the absolute sovereignty of Allah and the principle of Wilāyat al-Faqīh (sovereignty [or guardianship] of the jurist. which is itself derived from Qur'anic foundations. Addressing the various dimensions of governmental jurisprudence is crucial because the establishment of a religious government is an inevitable necessity, as clearly inferred from the teachings of the Infallibles (AS). This research employs a descriptive-analytical method, relying on library-based studies, to extract the foundations of governmental jurisprudence from the supplications of Imam al-Sajjād (AS) in Al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya and the rights he articulated in Risālat al-Ḥuqūq. The findings indicate that due to the alignment of numerous passages from these two sources with the principles of governmental jurisprudence, multiple foundational elements of this field can be derived from the perspective of Imam al-Sajjād (AS).

کلیدواژه‌ها English

governmental jurisprudence (Fiqh al-Hukūmah. foundations
Imam al-Sajjad (AS. Al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya
Risālat al-Ḥuqūq
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
صحیفۀ سجادیه
ابن‌طاووس، علی بن موسی (1370ق)، الطرائف، قم: منشورات الرضی.
ابن‌فارس، احمد (بی‌تا)، معجم مقاییس اللغة، بیروت: دارالفکر.
اسعدی، محمد (1401)، آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
اسلامی، رضا (1387)، اصول فقه حکومتی: گفتگو با جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ
اسلامی.
آصفی، محمدمهدی (1372)، تاریخ فقه شیعه، قم: قدس.
ایزدهی، سیدسجاد (1389)، «پیرامون فقه سیاسی»، حکومت اسلامی، ش 2، ص1-44.
جوان آراسته، حسین (1386)، مبانی حکومت اسلامی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
حرانی، ابن‌‌شعبه (1404 ق)، تحف العقول، قم: النشر الاسلامی.
خلجی، محمدتقی (1383)، اسرار خاموشان (شرح صحیفۀ سجادیه)، قم: پرتو خورشید.
رضانژاد، عزالدین (1384)، «توحید در مذاهب کلامی»، اندیشۀ تقریب، ش 4، ص48-65.
شهید ثانی، زین‌الدین علی عاملی (بی‌تا)، مسالک الأفهام، قم: مؤسسه معارف اسلامی.
صدر، سیدمحمدباقر(1399)، لمحة فقهیة تمهیدیة عن مشروع دستور جمهوریة إسلامیة ایران، قم: چاپخانه خیام.
ــــــــــــــــــــــ (1390ق)، مقدمۀ شهید صدر بر صحیفۀ سجادیه، بی‌جا: بی‌نا
صرامی، سیف‌الله (1390)، «درآمدی بر فقه حکومتی»، کاوشی نو در فقه اسلامی، ش4، ص3-44.
ضیائی‌فر، سعید (1390)، «رویکرد حکومتی در فقه»، فصلنامۀ علوم سیاسی، شماره ۵۳، ص ۳۱-۷.
علامه حلی، حسن بن یوسف (بی‌تا)، مختلف الشیعة، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به حوزه علمیه قم.
عمید زنجانی، عباسعلی (1389)، دانشنامۀ فقه سیاسی، تهران: دانشگاه تهران.
عمید زنجانی، عباسعلی؛ موسی‌زاده، ابراهیم (1393)، بایسته‌های فقه سیاسی، تهران: مجد.
عندلیب، حسین (1390)، «تشابهات و تمایزات فقه فردی و حکومتی»، حکومت دینی، ش 9، ص114-124.
کاتوزیان، ناصر (1390)، فلسفه حقوق، تهران: گنج دانش.
مشکانی سبزواری، عباسعلی (1382)، جستارهایی در فقه حکومتی، قم: انتشارات کتاب فردا.
مشکانی سبزواری، عباسعلی؛ سعادتی، ابوالفضل (1392)، «فقه حکومتی، نرم‌افزار توسعۀ انقلاب اسلامی»، مطالعات
انقلاب اسلامی، ش 32، ص97-118.
مصباح یزدی، محمدتقی (1394)، نظریۀ سیاسی اسلام، قم: مؤسسه امام خمینی(ره).
ــــــــــــــــــــــــــ (1396)، حقوق و سیاست در قرآن، قم: مؤسسه امام خمینی(ره).
مظفر، محمدرضا (1420ق)، أصول الفقه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
مقدم، سعید (1390)، تحلیل جامعۀ آرمانی در اندیشۀ امام سجاد(ع) در صحیفۀ سجادیه،  پایان‌‌نامه کارشناسی ارشد،
دانشگاه باقرالعلوم، دانشکده علوم سیاسی و اجتماعی.
منتظری، حسینعلی (1376)، مبانی فقهی حکومت اسلامی، قم: اسلامیه.
موسوی الخمینی، روح‌الله (1373)، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
ــــــــــــــــــــــــــــ  (1421ق)، البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
ورعی، سیدجواد (1395)، «فقه سیاسی و اصالت عدالت در زمامداری»، علوم سیاسی، ش 76، ص85-100.
خامنه‌ای، سیدعلی (1370)،  بیانات در آغاز درس خارج فقه‌، ۳۱/۰۶/۱۳۷۰.