پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

چیستی و هستی علم و اختیار؛ بررسی دو مفهوم اصلی در مسألۀ تعارض علم پیشین الهی با اختیار انسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری وهابیت شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه مذاهب اسلامی ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه)
3 استادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه)
10.22034/jis.2026.515126.2018
چکیده
تبیین چگونگی تعلق علم الهی به مخلوقات، پیش از خلق آن‌ها از دغدغه‌های دیرین خداباوران است؛ آن‌ها از یک سو نمی‌توانند خداوند را نسبت به اموری چون افعال اختیاری انسان، جاهل بدانند یا خطا را به علم او راه دهند، و از دیگر سوی نمی‌توانند دوگانهٔ افعال اختیاری و افعال غیر اختیاری را که براساس نوعی شهود بدان اذعان دارند، منکر شوند؛ بنابراین هر گروهی کوشیده‌اند تا به طریقی از تعارض علم پیشین الهی با اختیار انسان رهایی یابند. این مقاله بر پایهٔ روش تحلیل منطقی مفاهیم، و براساس این فرضیه که آن تعارض، تعارضی بدوی است و نمی‌تواند در شمار تعارضات مستقر جای داشته باشد، چیستی و هستی علم و اختیار را تحلیل کرده و از این طریق، راهی تازه را به مقصد حل مسئلهٔ تعارض علم پیشین با اختیار انسان گشوده است. با نشان دادن نسبت ملکه و عدم ملکه بین علم و جهل، اثبات می‌ِشود که نه‌تنها سلب علم مطلق، بلکه سلب علم، مطلقاً از واجب‌الوجود به نقص در ذات اقدس الهی نمی‌انجامد. همچنین این پژوهش با حذف اراده از فهرست حالات نفسانی، تسامحی را که در مرحلهٔ ترجمهٔ مشهود به مفهوم صورت گرفته، نشان می‌دهد تا به صورتی بنیادین به رفع آن تعارض اقدام کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Quiddity and Existence of Knowledge and Free Will: An Examination of Two Central Concepts in the Problem of the Ascription of Divine Foreknowledge to Human Free Will

نویسندگان English

Zahra Sargazi 1
ebrahim qasemi 2
Seyyed Mahdi Alizadeh Mousavi 3
1 PhD Candidate in Wahhabism Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran(Full member of the Scientific Association of Religions and Sects)
3 Assistant Professor, Department of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran(Full member of the Scientific Association of Religions and Sects)
چکیده English

Explaining how divine knowledge pertains to creatures before their creation is a longstanding concern for theists. On one hand, they cannot consider God ignorant of matters such as human voluntary actions or allow error in His knowledge; on the other hand, they cannot deny the dichotomy of voluntary and involuntary actions, which they acknowledge based on a certain form of intuition. Consequently, each group has endeavored to find a way to resolve the apparent conflict between divine foreknowledge and human free will. Based on the method of logical analysis of concepts, and on the hypothesis that this conflict is a prima facie conflict and cannot be considered among the established, [intractable] ones, this article analyzes the quiddity and existence of knowledge and free will, thereby opening a new path toward resolving the problem of the conflict between foreknowledge and free will. By demonstrating the relationship of possession and [non-existence in the sense of] privation (ʿadam wa malaka) between knowledge and ignorance, it is proven that not only the negation of absolute knowledge, but the negation of knowledge absolutely from the Necessary Being (Wājib al-Wujūd) does not lead to a deficiency in His holy essence. Furthermore, by removing will from the list of psychological states, this research reveals the negligence evident in the translation of the concept, aiming to fundamentally address and resolve this conflict.

کلیدواژه‌ها English

Divine Foreknowledge
Human Free Will
Relationship between Knowledge and Ignorance
Logical Analysis of Concepts
Determination of the Future
Introspection
قرآن
شیخ صدوق، محمد بن علی (1398‌ق)، التوحید، قم: جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.
باقی‌زاده، رضا (1391)، «بررسی پاسخ حکمت متعالیه به شبههٔ ارتباط علم پیشین الهی و اختیار انسان»، معرفت، ش175، ص31-39.
توکلی، غلامحسین (1390)، «اختیار انسان و علم پیشین الهی»، فلسفهٔ دین، ش10، ص111-138.
جعفریان، جواد؛ کرد فیروزجانی، یارعلی (1393)، «مقایسهٔ علم پیشین الهی از دیدگاه ابن‌سینا و محقق قونوی»، آیین حکمت، ش21، ص95-119.
جلیلی، جلیل؛ کریم‌زاده، طاهر (1400)، «بررسی تطبیقی کیفیت علم پیشین الهی و نحوهٔ وقوع تجدد در آن از دیدگاه ملاصدرا، ابوالحسن شعرانی و سیدمحمد‌کاظم عصار»، پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز، ش37، ص812-833.
حاتمی کنکبود، حبیب؛ منظمی،‌ اردشیر (1402)، «علم پیشین خداوند و اختیار آدمی با تأکید بر دیدگاه مکتب اهل‌بیت؟عهم؟ و نقد دیدگاه‌های رقیب»، آینهٔ معرفت، ش3،‌ ص29-52.
حاجی‌ها، عباس؛ و دیگران (1397)، «علم پیشین الهی از دیدگاه حکمت صدرایی و سینوی و تطبیق آن با آیات و روایات»، حکمت صدرایی، ش2، ص47-61.
خیدانی، لیلا (1388)، «رابطهٔ قضاء و قدر با علم پیشین الهی و جبر و اختیار از دیدگاه صدرالمتألهین»، تأملات فلسفی، ش2، ص138-161.
رحیمیان، علیرضا؛‌ رحیمیان، سعید (1396)، «علم پیشین الهی و اختیار انسان، آیه‌ای برای تنزیه خداوند متعال»، سفینه، ش54، ص37-59.
رحیمیان، علیرضا؛‌ رحیمیان، سعید (1395)، «مواجههٔ فلاسفه و عرفانی مسلمان با اشکال جبر برخاسته از علم پیشین الهی»، سفینه، ش52، ص11-35.
رحیمیان، علیرضا؛ رحیمیان، سعید (1395)، «علم پیشین الهی و اختیار انسان»، سفینه، ش51، ص110- 136.
رحیمیان، علیرضا؛ رحیمیان، سعید (1395)، «تباین علم خداوند با علوم مخلوقی، تنها راه‌حل اشکال جبر برخاسته از علم پیشین الهی»، سفینه، ش53، ص125-151.
شاه‌منصوری، عباس (1395)، «ارتباط علم پیشین و اختیار عباد در آثار مرحوم میرزا‌مهدی اصفهانی»، سفینه، ش53، ص100-124.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981‌م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
خواجه نصیر‌الدین طوسی، محمد بن محمد بن حسن (1407‌ق)، تجرید الاعتقاد، قم:‌دفتر تبلیغات اسلامی.
عباس‌زاده، عباس؛ ارجمند‌منش، سمانه (1396)، «علم پیشین الهی و اختیار آدمی از دیدگاه ملاصدرا»، آینهٔ معرفت، ص47-68.
عبودیت، عبدالرسول؛ شریفی، محمود (1393)، «علم پیشین الهی در عرفان اسلامی از منظر صدرالمتألهین»، حکمت عرفانی، ش1، ص23-42‌.
علوی‌تبار، سینا؛ منفرد، مهدی (1401)، «بررسی تطبیقی علم پیشین الهی در اندیشهٔ ابن‌سینا و صدرالمتألهین»، معرفت فلسفی، ش4، ص45-58.
کشفی، عبدالرسول؛‌ امیری، زینب (1393)، «بررسی تطبیقی آرای لیندا زاگزبسکی و استاد مرتضی مطهری در باب علم پیشین الهی و اختیار انسان»، اندیشهٔ دینی، ش3، ص1-30.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407‌ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کوهی گیگلو، توکل (1392)، «بررسی انتقادی دیدگاه ملاصدرا در تبیین سازگاری علم پیشین الهی و اختیار انسان»، پژوهش‌نامهٔ فلسفۀ دین (نامهٔ حکمت)، ش1، ص97-116.
محمدی شیخی، قباد؛ ارژنگ، اردوان (1393)، «علم پیشین خداوند و نقش آن در خلق اعمال و سرنوشت بندگان در حکمت متعالیه»، اندیشهٔ نوین دینی، ش37، ص101-118.
محمدی شیخی، قباد؛ نظری توکلی، سعید (1391)، «علم پیشین خداوند به آفریدگان در حکمت متعالیه»، اندیشهٔ نوین دینی، ش28، ص155-172.
منگنه‌چی، حجت (1399)، «بررسی شماری از پاسخ‌های ایجابی و سلبی به ناسازگاری علم پیشین خداوند و فعل اختیاری انسان»، هستی و شناخت، ش1، ص225-247.