پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

نقد و بررسی آرای کلامی پیرامون "اصل وجود امامت و برتری آن" در آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته کارشناسی ارشد قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث،قم، ایران
10.22034/jis.2025.405013.1903
چکیده
پیامبر اسلام(ص) از ابتدای دوران رسالتشان، ضمن معرفی خلیفه خویش، همچنین به مسئله امامِ مسلمانان پس از خود، اهتمام جدی داشته‌اند. به همین منظور، متکلمان شیعه برای اثبات مسئله امامت و جانشینی پیامبر؟ص؟ به دلایل کلامی، تاریخی و نیز برخی از آیات قرآن کریم، همانند آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع) یا آیه امامت استشهاد نموده‌اند. مهم‌ترین اشکال کلی استناد به آیاتِ تک یا گزیدۀ آیات برای مسائل و فرضیه‌ها، غافل‌شدن از روح کلی آیات یک سوره یا یک بخش موضوعی سوره‌های قرآن است؛ به این معنا که لازم است هر آیه از قرآن کریم را در سیاق آیات قبل و بعد و چهارچوب سوره، تفسیر و تبیین کرد. بنابراین لازم است تا گزاره‌های کلامی استنباط‌شده از آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع) از این منظر مورد بررسی و تجزیه و تحلیلِ مستقل قرار گیرند. در این پژوهش با روش تحقیق کتابخانه‌ای-تحلیلی، ضمن بررسی گزاره‌های کلامی ذیل اصل وجود امامت و برتری آن در آیه ابتلاء همانند: «1ـ آیه ابتلاء پیرامون مسئله امامت است. 2ـ آیه ابتلاء دلیل اثبات وجود مسئله امامت است. 3ـ امامت، غیر از نبوت و رسالت است. 4ـ مقام امام بالاتر از نبوت است»، مشخص شد که استنباط این گزاره‌ها از آیه 124 سوره بقره همراه با تکلف است و استدلال برای آنها به‌وسیله آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع) ناوارد است و نقدهای جدی برای این استنباط و استدلال، پیش‌ روی ما قرار دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Examination of Theological Views on "The Principle of the Existence of Imamate and Its Superiority" in the Verse of the Trial of Prophet Abraham (AS)

نویسنده English

kazem ostadi
Graduate, M.A. in Qur'an & Hadith Sciences, Qur'an & Hadith University, Qom, Iran
چکیده English

From the beginning of his prophetic mission, the Prophet (SAWA) demonstrated serious concern not only for introducing his immediate successor but also for the matter of the Imamate of Muslims after him. To substantiate the issue of Imamate and succession to the Prophet (AS), Shi'a theologians have adduced theological and historical arguments, as well as certain verses of the Holy Qur'an, such as the Verse of Trial (Āyat al-Ibtilā': 2:124) concerning Prophet Abraham (AS) or the Verse of Imamate. The most significant general flaw in citing isolated or selective verses for theological issues and hypotheses is the neglect of the overarching thematic unity of [the verses within] a Sūrah or a thematic section within the Sūrahs of the Qur'an. This means that every verse of the Holy Qur'an must be interpreted and explained within the context of its preceding and succeeding verses and the framework of the Sūrah as a whole. Therefore, the theological propositions derived from the Verse of Trial of Prophet Abraham (AS) must be independently examined and analyzed from this perspective. Employing a library-based analytical research method, this study examines theological propositions pertaining to the principle of the existence of Imamate and its superiority in the Verse of Trial, such as: 1) the Verse of Trial concerns the issue of Imamate; 2) the Verse of Trial proves the existence of the issue of Imamate; (3) Imamate is distinct from prophethood and messengership (risālah); and 4) the station of Imamate is higher than that of prophethood. The study concludes that deriving these propositions from verse 124 of Sūrat al-Baqarah is strained and forced, and that arguing for them through the Verse of Trial of Prophet Abraham (AS) is invalid; thus, serious criticisms confront this derivation and argumentation.

کلیدواژه‌ها English

Imamiyya Theology
Verse of Imamate
Succession to the Prophet (SAWA)
Verse 124 of Sūrat al-Baqarah
Specific Imamate
ابن‌‌اثیر، عزالدین علی (1371ش)، الکامل، تهران: مؤسسه علمی.
ابن‌شاذان، فضل (1351ش)، الإیضاح، منسوب به ابن‌شاذان، به کوشش جلال‌الدین محدث، تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌رستم طبری، محمد بن جریر شیعی (١٤١٥ق)، المسترشد، تهران: الثقافة الاسلامیة.
ابن‌غضائری، احمد بن حسین (1380ش)، رجال ابن غضائری، قم: دار الحدیث.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1986م)، البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر.
ابن‌هشام، عبدالملک بن هشام (بی‌تا)، السیرة النبویة، به کوشش السقاء، بیروت:‌ دار المعرفة.
الازرقی، محمد بن عبدالله  (1415ق)، اخبار مکه، به کوشش رشدی الصالح، مکه: مکتبة الثقافة.
استادی، کاظم (1394ش)، «ارتباط اختلافِ قرائات با تحریفِ قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، ش۱ (پیاپی
۷۴)، ص146-171.
ـــــــــــــــــــــ (1400ش)، «بازشناسی مؤلف کتابی که المسترشد خوانده می‌شود»، پژوهش‌های قرآن
و حدیث، ش2، ص269-293.
ـــــــــــــــــــــ (1402ش)، «ارزیابی نسبت مفهومِ اصطلاحی امامت در آیه ابتلای ابراهیم(ع) مبتنی بر
                روایات شیعه»، پژوهشنامه معارف اهل‌بیت(ع)، ش5، ص32-56.
اسعدی، محمد (1389ش)، «تبیین امامت قرآنی به مثابۀ مقامی مستقل از نبوت با تأکید بر آیه ابتلاء»،
قرآن شناخت، ش2 (پیاپی 6)، ص193- 208.
امام، سیدجلال (1386ش)، «کعبه و بررسى تاریخ بناى آن در قرآن»، معرفت، ش١٤٤، ص55-74.
انصاری، حسن (1388ش)، «تبارشناسی کتاب بصائرالدرجات و نویسنده آن»، کتاب‌ ماه دین، ش143،
ص 61 -71.
برازش، علیرضا و دیگران (1396ش)، تفسیر اهل‌بیت؟عهم؟، تهران: امیرکبیر.
بیضاوی، عبدالله‌ بن عمر (1418ق)، أنوار التنزیل وأسرار التأویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
پرویزی، فرحناز و دیگران (1398ش)، «واکاوی و نقد روایات غلوآمیز درباره امامان در دو تفسیر عیاشی و
قمی»، حدیث‌پژوهی، ش22، ص339 -360.
تستری، محمدتقی (1411ق)، قاموس الرجال، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله (1381ش)، وحی و نبوت در قرآن، قم: اسراء.
حسین‌زاده باردئی، خدیجه؛ موسوی باردئی، سیداحمد (1396ش)، «آیه‌ 124 بقره و حقیقت امامت از
دیدگاه مفسران شیعه»، نامه جامعه، ش4 (122)، ص117-137.
حلبی، ابو الصلاح (1417ق)، تقریب المعارف، قم: الهادی.
حلی، ابن‌داود (بی‌تا)، الرجال، قم، منشورات الشریف الرضی.
حلی، حسن بن یوسف (1381ش)، خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال، مشهد: آستان قدس رضوی.
خان‌صنمی، فاطمه (1391ش)، تحلیل رتبه امامت در آیه ابتلی (آیه 124 سوره بقره)، استاد راهنما:
فتح‌الله نجارزادگان، استاد مشاور: رضا برنجکار، دانشگاه علوم حدیث.
خصیبی، حسین بن حمدان (1411ق)، الهدایة الکبری، بیروت: مؤسسة البلاغ.
خویی، ابوالقاسم (۱۴۰۳ق)، معجم رجال الحدیث، بیروت: بی‌نا (چاپ افست قم).
ـــــــــــــــــــ (1394ش)، البیان، تهران: وزارت ارشاد.
دلیر، محسن (1395ش)، «بررسی تطبیقی تفسیر خطاب‌های یا أَیُّهَا النَّبِی و یا أَیُّهَا الرَّسول در قرآن
کریم»، پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، ش3، ص181-196.
رازی، ابوالفتوح (1408ق)، روض الجنان وروح الجنان، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
ربانی ‌گلپایگانی، علی (1384ش)، «آیه ابتلای ابراهیم»، کلام اسلامی، ش54، ص21-34.
زمخشری، جارالله (1415ق)، الکشاف، قم: بلاغت.
سجادی، صادق (1396ش)، «آل‌بویه» در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ
اسلامی.
صالحی، محمد بن یوسف (1414ق)، سبل الهدی والرشاد، بیروت:‌ دار الکتب العلمیة.
صدر، سیدموسی (1386ش)، درنگی در آیه امامت ابراهیم(ع)، پژوهش‌های قرآنی، ش49-50،
ص132-147.
صدوق، محمد بن علی (بی‌تا)، علل الشرایع، قم: مکتب داوری.
صفار قمی، محمد بن حسن (بی‌تا)، بصائر الدرجات، منسوب به صفار قمی، تهران: مؤسسة الاعلمی.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۰ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الاعلمی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (1417ق)، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم: انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1415ق)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: اعلمی.
طبری، محمد بن جریر (1415ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، به کوشش صدقی جمیل، بیروت:‌ دار
الفکر.
طلوع هاشمی، سیّده‌زینب؛ طباطبایی، سیدکاظم؛ جلالی، مهدی (1394ش)، «بازخوانی دیدگاه
رجال‌شناسان متقدّم و متأخّر درباره مفضّل بن عمر جعفی»،  کتاب قیم، ش13، ص93-116.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبیان، به کوشش العاملی، بیروت:‌ دار احیا التراث العربی.
غلامی، اصغر (1386ش)، «مفهوم امامت در پرتو آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع)»، سفینه، ش17،
ص115-139.
فاریاب، محمدحسین (1390ش)، «تأمّلی در نظریه علامه طباطبائی در مفهوم امامت در آیه ابتلاء»،
معرفت کلامی، ش1، ص45-74.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، التفسیر الکبیر، قاهره: چاپ افست تهران.
فضل‌الله، سیدمحمد‌حسین (1419ق)، من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک للطباعة والنشر.
فیض کاشانی، محمد‌محسن (۱۳۴۹ش)، الأصول الأصلیة، به کوشش جلال‌الدین محدّث، تهران:
دانشگاه تهران.
قبادی، مریم (1386ش)، نقد و تحلیل تفسیر فرات کوفی، استاد مشاور: کاظم قاضی‌زاده، دانشگاه
تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی.
کشی، محمد بن عمر (1404ق)، اختیار معرفة الرجال، به کوشش مصطفوی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
کلینی، محمد بن یعقوب (١٣٦٣ش)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
کوفی، فرات بن ابراهیم (۱۴۱۰ق)، تفسیر فرات الکوفی، تهران: وزارت الثقافة.
لسانی فشارکی (1391ش)، قراء سبعه وقرائات سبع، تهران: اسوه.
مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق)، بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء. نیز: همان (بی‌تا)، بیروت:
دار الاحیاء.
مدرسی طباطبایی، حسین (1394ش)، مکتب در فرآیند تکامل، مترجم: هاشم ایزد‌پناه، تهران: کویر.
مراغی، احمد بن مصطفی (1985م)، تفسیر مراغی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مغربی، نعمان بن محمد (۱۴۱۴شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(عهم)، قم:جامعه مدرسین.
نجاشی، احمد بن علی (بی‌تا)، رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
نیشابوری، فضل بن شاذان (1351ش)، الإیضاح، تهران: دانشگاه تهران.