پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

تفاوت عقل و فطرت مبنایی برای تفاوت حقوق(اجتماعی): بررسی انتقادی آرای علامه طباطبایی در تفسیر آیات زنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشتۀ علوم قرآن و حدیث، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/jis.2025.496889.2000
چکیده
یکی از مباحثی که علامه طباطبایی در تفسیر المیزان بدان توجه ویژه داشته‌است نگاه متفاوت تفسیری به آیات ناظر بر زنان است. وی در بررسی این آیات به وجوه مختلف تاریخی، حقوقی، اجتماعی پرداخته و ابعاد جدیدی را مطرح کرده که در کتب تفسیری متقدم کمتر بدان توجه شده بود. لکن در کنار این دقایق تفسیری با تامل وتعمق در آراء ایشان به نظر می‌رسد علامه در ارائة نظرات خود به مبانی استناد می‌کند که برای اثبات آن شواهدکافی اقامه نمی‌شود. عقل و فطری بودن احکام ازمحوریترین مبانی تفسیری آیات زنان در المیزان است. علامه با پیش‌فرض گرفتن برتری عقل مردان بدون ارائة مستندات عقلی یا شواهد نقلی به تفسیر آیات مربوط به زنان پرداخته واین مبنا در آراء ایشان محور اصلی تفاوتهای حقوقی بین زن و مرد قرارگرفته است. قوامیّت مردان بر زنان به علت برتری خرد مردان است. ممنوعیت زنان از برخی مناصب حکومتی بعلت ضعف عقلانیت زن است و حتی تفاوت ارث نیز به برتری جایگاه تدبیر مردانه برمی‌گردد.علامه برای تعدد زوجات مصالحی را برمی‌شمرد اما اقتضای آنرا برای مردان امری کاملا فطری می‌داند و شهوتی که نباید برای این جنس به هیچ وجه محصور شود نکته‌ای که ممکن است شبهة سوگیری جنسیتی رابه دنبال داشته باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Distinction Between Intellect (ʿAql) and Innate Nature (Fiṭrah) as a Basis for Differential (Social) Rights: A Critical Examination of ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī's Views in His Exegesis of Qur'anic Verses on Women

نویسندگان English

matineh sadat moosavi 1
mehrdad abbasi 2
1 Ph.D. candidate, Qur'an & Hadith Sciences, Theology & Political Science, Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Qur'an & Hadith Sciences, Faculty of Law, Theology & Political Science, Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī, in his exegesis Al-Mīzān, adopts a distinctive approach to Qur'anic verses concerning women. He raises various historical, legal, and social dimensions and novel aspects that received less attention in earlier exegetical works. Upon reflection, it becomes evident that in advancing his views, ʿAllāmah relies on certain foundational principles for which sufficient evidence is not provided. The premise that legal rulings are grounded in intellect (ʿaql) and innate nature (fiṭrah) constitutes one of the most central interpretive foundations in his treatment of verses on women in Al-Mīzān. Presupposing the superiority of men's intellect without offering rational proof or transmitted evidence, ʿAllāmah interprets the relevant Qur'anic verses and makes this principle the primary basis for legal differentials between men and women. Accordingly, men's authority (qawwāmiyyah) over women is attributed to the superiority of men's intellect; women are precluded from certain governing positions due to their purported deficiency in rationality; and even differences in inheritance are traced back to the superior status of men's managerial capacity. Regarding polygamy, he enumerates certain considerations of public interest (maṣlaḥah) but considers its appropriateness for men to be entirely rooted in innate nature (fiṭrah).

کلیدواژه‌ها English

ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī
Tafsir al-Mīzān
Woman
Intellect (ʿAql)
Innate Nature (Fiṭrah)
Qawwāmiyyah (Authority/Maintenance)
Polygamy
قرآن کریم.
الویری، محسن (1398)، «بررسی انتقادی دیدگاه علامه طباطبایی دربارهٔ زن در گذر تاریخ»، مطالعات جنسیت و خانواده، ش1، ص33-51.
باستانی، سوسن؛ حیدرزاده، زهرا (1392)، «بررسی جایگاه زنان در اندیشهٔ علامه طباطبایی در تفسیر المیزان: دوگانهٔ زن آسمانی-زن زمینی»، مطالعات اجتماعی ایران، ش3، ص3-24.
پزشکی، محمد (1387)، صورت‌بندی مطالعات زنان در جهان اسلام، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1376)، زن در آیینهٔ جمال و جلال، چ دوم، قم: اسراء.
خلیلی، مدینه (1397)، «عقل و احساس در نگاه علامه طباطبایی»، نشریهٔ مطالعات فلسفی-کلامی، ش14، ص117-144.
سعیدی، حسن؛ محمدی‌طیب، محمدرضا (1388)، «بررسی فطرت با تکیه بر تفسیر المیزان»، آینهٔ معرفت، ش20، ص49-70.
سوزنچی، حسین (1399)، «جنسیت و فطرت: گامی به‌سوی یک نظریهٔ جنسی اسلامی»، مطالعات جنسیت و خانواده، ش14، ص131-153.
طباطبایی، محمدحسین (1374)، المیزان فی تفسیر القرآن، چ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین (1395)، زن در قرآن، قم: هاجر.
علایی ‌رحمانی، فاطمه (1369)، زن در دیدگاه نهج‌البلاغه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
فیروزی، مهدی؛ عظیمی، زهرا (1395)، «تناسب احکام با طبیعت و فطرت؛ مبنایی برای عدالت در حقوق خانواده»، فقه و اصول، ش1، ص71-98.
کدخدایی، محمدرضا؛ زیبایی‌نژاد، محمدرضا (1393)، «صورت‌بندی مطالعات زنان در المیزان»، علوم اجتماعی، معرفت فرهنگی اجتماعی، ش18، ص108-131.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1374)، آموزش عقاید، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مطهری، مرتضی (1357 الف)، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1357 ب)، فطرت، تهران: صدرا.
مظفری‌فر، مهناز؛ حسن‌پور، علیرضا؛ ضیایی‌قهنویه، مجید (1399)، «مسئلهٔ جنسیت در رویکرد معرفت‌شناسانهٔ ملاصدرا»، خردنامهٔ ملاصدرا، ش99، ص65-77.
مکارم ‌شیرازی، ناصر و همکاران (1377)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مهریزی، مهدی (1385)، «جنسیت و ترجمهٔ قرآن کریم»، مجلهٔ بینات، ش49 و 50، ص33-41.
مهریزی، مهدی (1386)، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران: علمی و فرهنگی.