پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

نقش امویان در ایجاد بحران‌ عقیدتی شیعیان در سه ساحت امت، امامت و شریعت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی فارسی مدان 1
سیدمحمد حسینی 2
1 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه)
2 استادیار گروه تاریخ اسلام، دانشکده تاریخ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jis.2025.523515.2030
چکیده
براساس اسناد تاریخی، امویان با بحران­هایی در مشروعیت، دین‌داری و انحراف از اصول اسلامی روبه‌رو بودند که برای برون‌رفت از آن تلاش کردند تا جامعۀ اسلامی را مطابق روش‌های خود تغییر دهند. بر این اساس، پژوهش حاضر درصدد است با روش توصیفی تحلیلی و تکیه بر گزارش‌ها و روایت‌های تاریخی به چیستی نقش امویان در ایجاد بحرانی‌های عقیدتی شیعیان در سه ساحت امت، امامت و شریعت بپردازد. امویان با ایجاد بحران در ساحت امت؛ وحدت و فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر را با بحران و نابودی مواجه سازند. در مسئلۀ امامت با عادی‌سازی حرمت نقض بیعت با هدف طرح معرفی ساختارجدید حاکمیتی، ولایتعهدی را عملی ساختند تا به حذف امامت برسند. ایشان با ایجاد بحران‌ در ساحت دین و شریعت در مقام حذف شعائر اسلامى و مقابله با سنت الهی و نبوی برآمدند که منجر به دو فاجعۀ حره و هتک حرمت مکه گردید. با وضع قوانینی چون سب و ناسزا به امام على؟ع؟ درصدد تحقیر جامعۀ شیعی و حذف آثار و ارزش‌های اسلامی برآمدند. امویان برای تثبیت اقدامات با ترویج جبرگرایی سه هدف عمدۀ: مشروعیت‌بخشی به حکومت بنی‌امیه، تحکیم امامت خودخوانده با ساختار ولایتعهدی و عدم تقصیر در حادثه کربلا را دنبال می‌کردند.
کلیدواژه‌ها
امویان
ساحت امت
ساحت شریعت
ساحت امامت
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of the Umayyads in Creating Doctrinal Crises for the Shi'a in the Three Spheres of the Ummah, Imamate, and Shariʿa

نویسندگان English

ali farsimadan 1
Seyyed Mohammad Hosseini 2
1 Assistant Professor, Department of Comparative Law and Jurisprudence, University of Religions and Denominations, Qom, Iran(Full member of the Scientific Association of Religions and Sects)
2 Assistant Professor, Department of Islamic History, Faculty of History, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

According to historical sources, the Umayyads faced crises in legitimacy, religiosity (i.e. religious observance), and deviation from Islamic principles. To overcome these, they sought to transform Islamic society in accordance with their own methods. Accordingly, using a descriptive-analytical method and relying on historical reports and narratives, this study aims to investigate the role of the Umayyads in creating doctrinal crises for the Shi'a in the three spheres of the Ummah, Imamate, and Shariʿa (Shariah). By creating a crisis in the sphere of the Ummah, the Umayyads sought to undermine the unity of the community and the obligation of enjoining good and forbidding evil, leading to their crisis and destruction. Regarding the issue of Imamate, by normalizing the violation of the oath of allegiance (bayʿah) with the aim of introducing a new governing structure, they actualized the system of hereditary succession (wilāyat al-ʿahd) in order to eliminate the Imamate. By creating a crisis in the sphere of religion and Shariʿa, they sought to obliterate Islamic rites and oppose divine and prophetic tradition, which resulted in the two tragedies of al-Ḥarrah and the desecration of Mecca. By enacting laws such as the cursing and vilification of Imam ʿAlī (AS), they aimed to humiliate Shi'a society and erase Islamic teachings and values. To consolidate their measures, the Umayyads promoted theological determinism (jabr), pursuing three main objectives: legitimizing the Umayyad government, consolidating their self-proclaimed Imamate through the structure of hereditary succession, and absolving themselves of blame for the tragedy of Karbala.

کلیدواژه‌ها English

Umayyads
Sphere of the Ummah
Sphere of Shariʿa
Sphere of Imamate
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله (1404)، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن على بن ابى‌الکرم (1385)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، دار بیروت.
ابن‌اعثم‌ کوفى، ابومحمد احمد (1411)، الفتوح، تحقیق على شیرى، بیروت: دارالأضواء.
ابن‌شعبه حرانى، حسن بن على (1404)، تحف العقول، قم: جامعۀ مدرسین.
ابن‌طاووس، على بن موسى (1348)، اللهوف على قتلى الطفوف، ترجمۀ فهرى، تهران: جهان.
ابن‌عبدالبر، ابوعمر یوسف (1412)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق على محمد البجاوى، بیروت: دارالجیل.
ابن‌عماد حنبلی، شهاب‌الدین (1406)، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، بیروت: دار ابن‌کثیر.
ابن‌قتیبه دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم (1410)، الإمامة والسیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالأضواء.
ابن‌کثیر دمشقى، ابوالفداء اسماعیل بن عمر (1407)، البدایة والنهایة، بیروت: دارالفکر.
امین‌زاده، علی؛ نعمتی لیمای، امیر (1384)، «نهضت‌های علوی و شیعی در روزگار خلافت امویان و عباسیان»، وقف میراث جاویدان، ش51، ص45-54.
امین عاملى،‏ سیدمحسن (1403)، أعیان الشیعة، بیروت: دارالتعارف.‏
آصفی، محمدمهدی (1394)، «سیاست‌های امویان در دین‌ستیزی و ارزش‌زدایی»، ره‌توشه، ش97، ص51-68.
بحرانى اصفهانى، عبدالله بن نورالله (1413)، عوالم العلوم والمعارف والأحوال من الآیات والأخبار والأقوال، قم: مؤسسة الإمام المهدى؟عج؟.
بلاذرى، احمد بن یحیى بن جابر (1417)، جمل من أنساب الأشراف، بیروت: دارالفکر.
پورامینی، محمد (1400)، «بررسی اقدامات امویان برای مقابله با کوفیان و قیام مسلم بن عقیل»، مجله فرهنگ زیارت، ش48، ص53-78.
جعفریان، رسول (1381)، تأملی در نهضت عاشورا، قم: انصاریان.
جعفریان، رسول (1399)، تاریخ سیاسی اسلام (تاریخ خلفا)، قم: دلیل ما.
حکیم، سیدمنذر و همکاران (1427)، پیشوایان هدایت (سیدالشهداء، حضرت امام حسین(ع))، مترجم: عباس جلالی، قم: مجمع جهانی اهل‌بیت(عهم).
دینورى، ابوحنیفه احمد بن داود (1368ش)، الأخبار الطوال، قم: منشورات الرضی.
ذهبی، محمد بن احمد (1428)، تذکرة الحفاظ، بیروت: دارالکتب العلمیة.
سپهری، محمد؛ شعبانعلی، سیدمحمود (1400)، «امویان در بستر مشروعیت‌دهی مرجئه»، پژوهش‌نامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ش100، ص27-47.
شریف قریشی، باقر (1372)، تحلیلی از زندگانی امام سجاد؟ع؟، ترجمۀ محمدرضا عطائی، مشهد: کنگرۀ جهانی حضرت رضا(ع)9.
صدوق، ابن‌بابویه، محمد بن على (1376)، الأمالی، تهران: کتابچى.
صفار، محمد بن حسن (1404)، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
صنعانی، محمد بن اسماعیل (1428)، سُبُل السلام شرح بلوغ المرام من جمع أدلة الأحکام، بیروت: دارالمعرفة.
طبرسى، احمد بن على (1403)، الاحتجاج على أهل اللجاج، مشهد: نشر مرتضى.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1387)، تاریخ الأمم والملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث.
عابدیهـا، حمید؛ کلاهدوزها، پرستو (1395)، «فرقۀ مرجئه در بستر سیاست و حاکمیت امویان»، جستارهای تاریخی، ش2، ص87-112.
علی‌زاده، علی (1387)، «امام حسین(ع) و حکومت امویان»، همایشِ امام حسین(ع)، مجموعه‌مقاله‌ها همایش امام حسین(ع).
فارسی ‌مدان، علی (1394)، روش‌های تبلیغی و تربیتی امام سجاد(ع)، قم: عقیق عشق.
کاظمی، سیدمحسن؛ فاکر میبدی، محمد (1398)، «رویارویی دو جریان اموی و علوی در سدۀ نخست هجری و نقش آن در شکل‌گیری و فهم روایات تفسیری»، دوفصلنامۀ کتاب قیم، ش21، ص243-264.
کشّى، محمد بن عمر بن عبدالعزیز (1409)، رجال الکشی، مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینى، محمد بن یعقوب (‏1429)، کافی، قم: دارالحدیث.
گروهی از نویسندگان (1378)، تاریخ امام حسین(ع)، تهران: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، دفتر انتشارات کمک‌آموزشی.
لاپیدوس، ایدرام (1381)، تاریخ جوامع اسلامی، ترجمه: علی بختیاری‌زاده، تهران: انتشارات اطلاعات.
لیثى واسطى، على بن محمد (1376)، عیون الحکم والمواعظ، قم: دارالحدیث.
مسعودی، ابوالحسن على بن الحسین (1409)، مروج الذهب ومعادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم: دارالهجرة.
مفید، محمد بن محمد (1413)، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم: کنگرۀ شیخ مفید.
مقریزى، تقى‌الدین احمد بن على (1420)، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال والأموال والحفدة والمتاع، تحقیق محمد عبد الحمید النمیسى، بیروت: دارالکتب العلمیة.
مکارم شیرازی، ناصر (1384)، عاشورا؛ ریشه‌ها، انگیزه‌ها، رویدادها، پیامدها، نویسندگان: سعید داودی، مهدی رستم‌نژاد؛ زیر نظر آیت‌الله مکارم شیرازی، قم: مدرسة الإمام علی بن ابی‌طالب(ع).
منتظرى، حسینعلى (1409)، دراسات فی ولایة الفقیه وفقه الدولة الإسلامیة، قم: نشر تفکر.
مهدی لدین‌ الله، احمد بن یحیی (بی‌تا)، طبقات المعتزلة، بیروت: دار مکتبة الحیاة.
ناصحی، محمد (1397)، «تحلیل و بررسی قیام امام حسین(ع) به‌مثابۀ نزاع گفتمانی علویان و امویان»، رهیافت تاریخی، ش25، ص73-104.
الهاشمی البصری، محمد بن سعد بن منیع (1410)، الطبقات الکبرى، بیروت: دارالکتب العلمیة.
یعقوبى، احمد بن ابى‌یعقوب بن واضح (1371)، تاریخ یعقوبى، ترجمه محمدابراهیم آیتى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى.