پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

دیرینه‌شناسی اندیشه‌های کلامی و فقهی در نسبت با مسئله نیابت عام امام و مرجعیت در شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیدرضا سجادی نژاد 1
مهراب صادق نیا 2
حمیدرضا شریعتمداری 3
1 دانشجوی دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشیار گروه ادیان ابراهیمی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه)
3 دانشیار گروه شیعه‌شناسی،دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه)
10.22034/jis.2025.404670.1901
چکیده
عالمان شیعه پس از وقوع غیبت به‌دلیل منع تعیین جانشین خاص، با طرح مسائل کلامی و فقهی، ضمن سامان‌دادن به منابع معرفت و اندیشه، مسئله نیابت عام و جانشینی امامان را نیز برای آیندگان حل کردند. این مسئله با مطالعات تاریخی کشف نمی‌شود. از این‌رو با رویکرد دیرینه‌شناسانه به بررسی اندیشه عالمان شیعه در مواجهه با نصوص می‌پردازیم. بهره‌گیری از نصوص برای شیعیان همان محدودیت را داشت که پیش‌تر اهل‌سنت تجربه کرده بودند. بنابراین ناگزیر باید ضمن جستجوی هویت مستقل دربرابر اهل‌سنت، در فقدان مرجعیت نصوص، تکلیف خود را درباره موضوع نیابت امام مشخص کنند.
این پژوهش با توصیف و تحلیل احکام و گزاره‌های عالمان تأثیرگذارِ نخستین دوران پس از غیبت، ضمن نشان‌دادن نخستین اندیشه‌های کلامی و فقهی ایشان، نشان می‌دهد چگونه عالمان شیعه پس از دوران غیبت در گسست و فاصله‌گذاری با اهل‌سنت توانستند جایگاه خود را معطوف به دانش و اندیشه‌های کلامی و فقهی، نزد شیعیان هویتی بخشند که از آن در دورۀ غیبت به همان نقش نیابت و جانشینی عام تعبیر می‌شود.



کلیدواژه‌ها
دیرینه‌شناسی
نیابت عام
عقل
قاعده لطف
حدیث
اجماع
اجتهاد
موضوعات

عنوان مقاله English

The Archaeology of Theological and Jurisprudential Ideas Concerning the General Deputyship (Niābat al-ʿĀmmah) of the Imam and Marjaʿiyyah in Shi'a Islam

نویسندگان English

seyed reza sajjadi nejad 1
mehrab sadeq niya 2
hamid reza shariatmadari 3
1 Ph.D. candidate, Shiʿite Studies, University of Religions and Beliefs, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Abrahamic Religions, University of Religions and Beliefs, Qom, Iran(Full member of the Scientific Association of Religions and Sects)
3 Associate Professor, Department of Shiʿite Studies, University of Religions and Beliefs, Qom, Iran(Full member of the Scientific Association of Religions and Sects)
چکیده English

After the onset of the Occultation (Ghaybah), due to the prohibition on appointing a specific successor, Shi'a scholars, while systematizing the sources of knowledge and thought by addressing theological and jurisprudential issues, also resolved for future generations the matter of the general deputyship (niyābat al-ʿāmmah) and succession to the Imams. This issue cannot be uncovered through historical studies alone. Accordingly, this study adopts an archaeological approach to examine the thought of Shi'a scholars in their engagement with religious texts (nuṣūṣ). The Shi'a faced the same limitations in utilizing these texts that the Ahl al-Sunnah had experienced earlier. Thus, in the absence of the authoritative guidance of the texts and while seeking an independent identity vis-à-vis the Ahl al-Sunnah, they were compelled to determine their position concerning the issue of the Imam's deputyship.By describing and analyzing the rulings and propositions of influential scholars from the early period following the Occultation, this research demonstrates how Shi'a scholars in the post-Occultation era, through a rupture and distancing from the Ahl al-Sunnah, were able to confer an identity upon their position in the eyes of the Shi'a—an identity rooted in theological and jurisprudential knowledge and thought—which, during the Occultation, came to be interpreted as precisely the role of general deputyship and succession.

کلیدواژه‌ها English

Archaeology
General Deputyship (Niābat al-ʿĀmmah)
Intellect (ʿAql)
Principle of Grace (Qāʿidat al-Luṭf)
Hadith
Consensus (Ijmāʿ)
Ijtihād
قرآن کریم
ابن‌ادریس حلی، محمد بن احمد (1410)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
ابن‌بابویه قمی، محمد بن علی (1395ق)، کمال ‌الدین وتمام النعمة، تصحیح و تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تهران: اسلامیه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1385ق)، علل الشرایع، نجف: مکتبة الحیدریه.
اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا)، مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
انصاری، مرتضی (1428ق)، فرائد الأصول، تحقیق: لجنة تحقیق تراث الشیخ الأعظم، قم: نشر مجمع الفکر الإسلامی.
باقری، حمید (1396)، «چهار کتاب حدیثی امامیه و رواج اصطلاح الکتب الأربعه: نقدی بر دیدگاه اندرو نیومن»، طومار اندیشه،
تاریخ نشر: هجدهم تیرماه 1396.
(http://tumarandishe.ir/fa/note/[mt1] )
خویی، ابوالقاسم (1418ق)، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، تحقیق: علی غروی تبریزی، قم:مؤسسه إحیاء آثار الإمام
الخوئی، التوحید للنشر.
ــــــــــــــــــــــ  (1384ش)، المستند فی شرح العروة الوثقى، تقریر الشیخ مرتضى البروجردی، قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام
الخوئی.
سید مرتضى، علی بن الحسین (1387ق)، جمل العلم والعمل، چاپ اول، نجف: نشر الادب.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1954م)، ‌نفائس المخطوطات، «الأصول الاعتقادیة»، به کوشش محمدحسن آل‌یاسین،
بغداد: نشر المعارف.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1413ق)، رسائل الشریف المرتضی، تقدیم و اشراف احمدالحسینی؛ اعداد مهدی الرجائی،
چاپ اول، قم: انتشارات دار القرآن الکریم، مدرسه آیه العظمی الگلپایگانی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1346ش)، الذریعة إلی أصول الشریعة، تعلیق و تصحیح: ابوالقاسم گرجی، تهران: انتشارات
دانشگاه تهران.
شاخت، یوزف (1388ش)، دیباچه‌ای بر فقه اسلامی، تهران: انتشارات هرمس.
صدر، سیدمحمدباقر (1406ق)، دروس فی علم الأصول، بیروت: ناشر دار الکتاب اللبنانی.
طوسی، محمد ‌بن ‌حسن (1417ق)، العدة فی أصول الفقه، گردآورنده: محمدرضا انصاری قمی، قم: ناشر تیزهوش.
فوکو، میشل (1397ش)، دیرینه‌شناسی دانش، ترجمه: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، چاپ پنجم، تهران: نشر نی.
متقی هندی، علی بن حسام (1419ق)، کنز العمال، تحقیق و تنظیم: محمد عمر دمیاطی، بیروت: دارالکتب الاعلامیه.
معرفت، محمدهادی (1380ش)، «کاربرد حدیث در تفسیر»، فصلنامه الهیات و حقوق، شماره 1.
مفید، محمد بن النعمان (1372ش)، أولائل المقالات فی المذاهب والمختارات، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1414ق) (الف)، المسائل العکبریة، تحقیق: علی‌اکبر الهی خراسانی، بیروت: ناشر دار المفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1414ق) (ب)، النکت الاعتقادیة، چاپ دوم، بیروت: دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، المسائل العشر فی الغیبة، قم: نشر دلیل ما.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق) (الف)، المقنعة، چاپ اول، قم: نشر المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق) (ب)، الرسالة الاولی فی الغیبة، تحقیق علاء آل جعفر، قم: المؤتمر المفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق) (ج)، النکت فی مقدمات الأصول، تحقیق: محمدرضا حسینی جلالی، چاپ اول، قم:
نشر المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق) (د)، تصحیح اعتقادات ‌الإمامیة، محقق: حسین درگاهی، چاپ اول، قم:  نشر المؤتمر
العالمی لالفیة الشیخ المفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق) (هـ)، التذکرة بأصول الفقه، تصحیح مهدی محقق، قم: المؤتمر المفید.
ملایری، موسی (1395ش)، «تطور مضمون و مدلول قاعده لطف در کلام شیعه»، مجله مطالعات اسلامی؛ فلسفه و کلام،
ش 96.ص 103-123.
نیومن، آندرو جی (1386ش)، دوره شکل‌گیری تشیع دوازده‌امامی، ترجمه و نقد: مؤسسه شیعه‌شناسی، قم: مؤسسه
شیعه‌شناسی.