پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

نقد مدعای ناصرالقفاری پیرامون باور به رجعت در اندیشه شیعی (بر پایه واکاوی سیرتطور آموزه رجعت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیدمحمد عبادی اردهائی 1
مصطفی جعفرطیاری 2
رضا شجاعی مهر 3
1 دانشجوی دکترای شیعه شناسی (گرایش کلام)، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشیار گروه شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 پژوهشگر مهدویت، مؤسسۀ آیندۀ روشن
10.22034/jis.2025.458402.1958
چکیده
ازجملۀ تمایزات اندیشۀ شیعی، باور به رجعت است. متکلمان و اندیشمندان اسلامی، نگاشته‌های فراوانی را برای اثبات این باور و مستدل ساختن آن ارائه کرده‌اند. اما آنچه امروزه در پاره‌ای از پژوهش‌های برخی از اندیشمندان و پژوهشگرانِ سلفی به‌وفور به چشم می‌خورد این است که اعتقاد به رجعت، از قرن سوم و چهارم به بعد، توسط غلاتی چون عبدالله بن سبأ از اندیشۀ یهود به منظومۀ اندیشۀ شیعی وارد شده است. از‌این‌رو ارائۀ پژوهشی مستقل دربارۀ شناسایی و تبیین سیر تطور این اندیشه، ضروری به نظر می‌رسید تا از این رهگذر، به نقد مدعای مذکور پرداخته شود. بر پایۀ یافته‌های این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی به نگارش درآمده، افزون‌بر اینکه شواهد کافی برای اثبات وجود تاریخی ابن‌سبأ وجود ندارد، هیچ سندی دال بر باورمندی وی به رجعت و تلاش او برای تلقین چنین باوری به مسلمانان وجود ندارد. افزون‌بر این اساساً مفهوم رجعت در متون دینیِ یهود جایگاهی ندارد. بنابراین، نسبت دادن رجعت به منابع یهودی و انتقال آن به تشیع از طریق عبدالله بن سبأ، از نظر تاریخی بی‌اعتبار است.
کلیدواژه‌ها
رجعت
تشیع
اهل‌سنت
عبدالله بن سبأ
ناصر القفاری
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critique of Nasser al-Qifari's Claim Regarding the Belief in Rajʿah (Return) in Shi'a Thought (Based on an Analysis of the Developmental Trajectory of the Doctrine of Rajʿah)

نویسندگان English

seyed mohammad ebadi ardehaei 1
Mostafa Jafartayyari 2
Reza Shojaeimehr 3
1 PhD Candidate, Shiʿite Studies (Kalam), University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Shiʿite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Mahdaviyat [Mahdism] Researcher, Bright Future Institute)
چکیده English

Among the distinguishing features of Shi'a thought is the belief in rajʿah (the Return). Islamic theologians and scholars have produced numerous works to substantiate and rationalize this belief. However, what is frequently encountered in some contemporary research by Salafi thinkers and researchers is the assertion that the belief in rajʿah was introduced into the Shi'a doctrinal system from Jewish thought during the third and fourth centuries AH (ninth and tenth centuries CE) by ghulāt (extremists) such as ʿAbdullah ibn Saba'. Therefore, conducting an independent study to identify and explain the developmental trajectory of this doctrine seemed necessary in order to critique the aforementioned claim. Based on the findings of this research, which was conducted using a descriptive-analytical method, it is concluded that, besides the lack of sufficient evidence for the historical existence of Ibn Saba', there is no documentation indicating his belief in rajʿah or his attempt to inculcate such a belief among Muslims. Furthermore, the concept of rajʿah fundamentally has no place in Jewish religious texts. Consequently, attributing rajʿah to Jewish sources and its transmission to Shi'ism via ʿAbdullah ibn Saba' is historically invalid.

کلیدواژه‌ها English

Rajʿah (Return)
Shi'ism
Ahl al-Sunnah
ʿAbdullah ibn Saba'
Nasser al-Qifari
ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن (1952ق)، الجرح والتعدیل، بیروت: التراث العربی.
ابن‌بابویه، محمد (1414ق)، الاعتقادات، قم: کنگرۀ شیخ مفید.
ابن‌حبان، محمد (1396ق)، المجروحین من المحدثین، تحقیق: ابراهیم زاید، محمود، حلب: الوعی.
ابن‌حبیب، محمد (بی‌تا)، المحبر، بیروت: دارالآفاق.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (بی‌تا)، التاریخ، بیروت: التراث العربی.
ابن‌عساکر، علی (1415ق)، تاریخ مدینة دمشق، بیروت: دارالفکر.
ابن‌قتیبه، عبدالله (1393ق)، تأویل مختلف الحدیث، تحقیق: النجار، محمد زهری، بیروت: الجیل.
ابن‌قتیبه، عبدالله (1969ق)، المعارف، التحقیق: عکاشه، ثروت، مصر: المعارف.
ابن‌ماجه، محمد (بی‌تا)، السنن، تحقیق: عبدالباقی، محمد، بیروت: دارالفکر.
ابن‌منظور المصری الافریقی، محمد بن مکرم (1375ق)، لسان العرب، بیروت: دار بیروت.
ابن‌هشام، عبدالملک (1383ق)، سیرة النبویة، تحقیق: عبدالحمید، محمد، مصر: محمد علی صبیح.
استرابادی، سیدمحمد مؤمن (1415ق)، الرجعة، قم: دارالاعتصام، منشورات أنوار الهدی.
استرآبادی، علی (1407ق)، تأویل الآیات الظاهرة، قم: مدرسة الإمام المهدی؟عج؟.
اشعری، سعد بن عبدالله (1360ش)، المقالات والفرق، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
آلوسی، السید محمود (بی‌تا)، روح المعانی، بیروت: التراث العربی.
البخاری، محمد (1407ق)، الصحیح، تحقیق: البغا، مصطفى، بیروت: ابن‌کثیر.
الترمذی، محمد (بی‌تا)، السنن، تحقیق: شاکر، احمد، بیروت: التراث العربی.
الجرجانی، عبدالله (1409ق)، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت: دارالفکر.
الجوزجانی، ابراهیم (1405ق)، أحوال الرجال، تحقیق: الجرجانی، صبحی، بیروت: الرسالة.
الحائری، على (1422ق)، اِلزام الناصب، تحقیق: عاشور، على، بیروت: الاعلمى.
حر العاملی، محمد بن الحسن (1392ش)، الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة، قم: دلیل ما.
حر عاملی، محمد بن حسن (1414ق)، وسائل الشیعة، قم: انتشارات آل‌البیت؟عهم؟.
الحلی العاملی، الحسن (1421ق)، مختصر البصائر، قم: الإسلامی.
الذهبی، شمس‌الدین ابوعبدالله محمد بن احمد (بی‌تا)، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت: دارالمعرفة.
الذهبی، محمد (1995م)، میزان الاعتدال، تحقیق: عبدالموجود، بیروت: العلمیة.
الذهبی، محمد (بی‌تا)، المغنی فی الضعفاء، تحقیق: نورالدین عتر، بی‌جا: بی‌نا.
زبیدی واسطی (1385)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر.
السبکی، تاج‌الدین عبد‌الوهاب بن تقی‌الدین (بی‌تا)، طبقات الشافعیة الکبری، هجر للطباعة والنشر.
السیوطی، عبدالرحمن (1993م)، الدر المنثور، بیروت: دارالفکر.
الشهرستانی، محمد (1410ق)، الملل والنحل، بیروت: دارالمعرفة.
طاهری ورسی، احمد علی (1392)، رجعت یا حیات دوباره، قم: مسجد مقدس جمکران.
الطبری، محمد (1403ق)، التاریخ، بیروت: الاعلمی.
الطبری، محمد بن جریر (1403ق)، تاریخ الطبری، بیروت: دارالتراث.
طریحی، فخرالدین محمد (1387ش)، مجمع البحرین، قم: نشر فرهنگ اسلامی.
العسقلانی، احمد بن علی (1404ق)، تهذیب التهذیب، بیروت: دارالفکر.
العسکری، المرتضی (1417 ق)، عبدالله بن سبأ و اساطیر اخرى، تهران: المجمع العلمی الاسلامی.
العقیلی، محمد بن عمرو (بی‌تا)، الضعفاء الکبیر، بیروت: دارالکتب العلمیة.
فخر رازی، محمد بن عمر (1413 ق)، اعتقادات فِرَق المسلمین والمشرکین، قاهره: مکتبة مدبولی.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1994م)، القاموس المحیط، بیروت: دارالفکر.
فیومی، احمد بن محمد (1396ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، القاهرة: دارالمعارف.
القفاری، ناصر (1414ق)، أصول مذهب الشیعة الامامیة الاثنی عشریة عرض و نقد، بی‌جا: بی‌تا.
الکوفی، فرات بن ابراهیم (1410ق)، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق: محمد الکاظم، طهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کلاچاهی، مژگان؛ قندهاری، محمدچاهی (1399ش)، «نسبت آموزۀ رجعت با تعالیم یهود و عبدالله بن سبأ، نقد رویکرد ناصر القفاری به اصالت رجعت»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی آینۀ معرفت، ش63، ص101-122.
کهن، آبراهام (1390م)، گنجینه‌ای از تلمود، ترجمه: نتن آلی، یهوشوع، تهران: اساطیر.
مامقانی، عبدالله (1431ق)، تنقیح المقال فی أحوال الرجال، قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
مجلسی، محمدباقر (1395ش)، رجعت، تهران: رسالت قلم.
مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الاطهار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
محسنی دایکندی، محمدعظیم (1390)، رجعت در عصر ظهور، قم: بنیاد فرهنگی مهدی موعود؟عج؟.
المصری، احمد امین (1979م)، فجر الإسلام، بیروت: عالم الکتب.
معین، محمد (1371ش)، فرهنگ فارسی معین، تهران: انتشارات امیرکبیر.
مفید، محمد بن محمد (1413ق)، أوائل المقالات فی المذاهب والمختارات، قم: مؤتمر الشیخ المفید.
النسائی، احمد بن شعیب (1396ق)، الضعفاء والمتروکون، حلب: دار الوعی.
النیسابوری، مسلم بن الحجاج (بی‌تا)، صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
هلالی، سلیم بن قیس (1407ق)، اسرار آل محمد؟ص؟، تهران: مؤسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة.