پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

بررسی انتقادی تخییر حاکم بین مجازات چهارگانه محاربه در فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی محمدزاده بنی طرفی 1
امید گندمی 2
میلاد شماخته 3
1 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان،تهران،ایران
2 دانش آموخته سطح چهار فقه و اصول،حوزه علمیه خوزستان،اهواز،ایران
3 دانش آموخته سطح چهار فقه و اصول،حوزه علمیه قم،قم،ایران
10.22034/jis.2024.440570.1934
چکیده
محاربه از عناوینی است که به‌صراحت در قرآن کریم به آن اشاره شده است؛ با این‌ حال، میان فقهای امامیه این بحث وجود دارد که آیا مجازات‌های چهارگانۀ مندرج در آیه ۳۳ سورۀ مائده به‌صورت تخییری برای حاکم تشریع شده‌اند، یا اینکه ترتیبی خاص میان آنها برقرار است که متناسب با نوع جرم باید مجازات مشخصی اعمال شود.
این پژوهش با هدف نقد قانون مجازات اسلامی در خصوص اختیار مطلق قاضی در انتخاب یکی از چهار مجازاتِ محاربه انجام گرفته و به بررسی و تحلیل مبانی فقهی و حقوقی مرتبط با این موضوع پرداخته است. اهمیت تحقیق در آن است که پشتوانه‌ای علمی برای منتقدان این مادۀ قانونی فراهم می‌آورد و راه‌حلی فقهی برای مسئله پیشنهاد می‌کند.
یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که با ردّ دلایل سه‌گانۀ قائلان به تخییر و با توجه به ظهور روایات -به‌ویژه صحیحۀ برید- و نیز با تکیه بر ادلۀ عقلایی همچون قاعدۀ تناسب جرم و مجازات، نظریۀ ترتیب در مجازات‌های چهارگانۀ محاربه قابل اثبات است. روش گردآوری داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای و با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای تخصصی صورت گرفته و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است.
کلیدواژه‌ها
محاربه
حاکم
جنایت
قتل
سلاح

عنوان مقاله English

A Critical Review of the Ruler’s Discretion Among the Four Punishments for Muḥāraba in Imami Jurisprudence

نویسندگان English

mahdi mohamadzadeh 1
omid gandomi 2
melad shamakhte 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Education, Farhangian University, Tehran, Iran
2 Graduate of Level Four of Jurisprudence and Legal Theory, Khuzestan Seminary, Ahvaz, Iran
3 Graduate of Level Four of Jurisprudence and Legal Theory, Qom Seminary, Qom, Iran
چکیده English

Muḥāraba (waging war against God and society) is a term explicitly mentioned in the Holy Qur’an; however, among Imami (i.e. Twelver Shi’a) jurists, there is a debate as to whether the fourfold punishments mentioned in the Qur’an 5:33 are prescribed for the ruler in a discretionary manner, or whether there is a specific order among them, so that a specific punishment should be applied in proportion to the type of crime. This research aims to critique the Islamic Penal Code regarding the absolute discretion of the judge in choosing one of the four punishments for Muḥāraba and examines and analyzes the jurisprudential and legal foundations related to this issue. The importance of the research lies in providing a scientific basis for critics of this legal article and proposing a jurisprudential solution to the problem. The findings of the research indicate that by rejecting the three reasons of those who believe in discretion, and with attention to the apparent meaning of the narrations - especially the Authentic Narration of Burayd (Ṣaḥīḥat Burayd) - and also by relying on rational arguments such as the principle of proportionality between crime and punishment, the theory of order in the four punishments of Muḥāraba can be proven. The method of data collection is library-based and using specialized software, and the research method is descriptive-analytical.

کلیدواژه‌ها English

Muḥāraba
ruler
crime
murder
weapon
ابن‌ادریس، محمد بن احمد (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
ابن‌براج، عبدالعزیز بن نحریر بن براج (1406ق)، المهذب، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
ابن‌داوود، حسن بن علی (1383)، کتاب الرجال، تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌زهره، حمزه بن على (1375ش)، غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
ابن‌فارس، احمد بن فارس بن زکریا (1300ق)، معجم المقاییس فی اللغة، لبنان: دارالفکر للطباعة والنشر.
جوادی آملی، عبدالله (1378ش)، تسنیم، قم: اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن (1416ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل‌البیت
لإحیاء التراث.
حلبی، نجم‌الدین بن عبیداللّه (1403ق)، الکافی فی الفقه، اصفهان: کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین علی(ع).
سبحانی تبریزی، جعفر (1432ق)، الحدود والتعزیرات فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
سلار دیلمی، حمزه ابن‌عبدالعزیز (1404ق)، المراسم فی الفقه الإمامی، قم: منشورات الحرمین.
شاکر، محمدحسین؛ روستایی، حمید (1400)، «کاوشی در شیوۀ اجرای مجازات‌های محارب و همسان‌سازی چگونگی انتخاب
مجازات ترتیبی با تخییری»، پژوهش‌های فقهی، ش3، ص771-800.
شهید ثانی، زین‌الدین بن على (1413ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صدوق، محمد بن علی (1415ق)، المقنع، قم: مؤسسه پیام امام هادی(ع).
ــــــــــــــــــــــــ  (1418ق)، الهدایة (فی الأصول والفروع)، قم: مؤسسه الامام الهادی(ع).
طباطبایی، محمدحسین (1378ش)، ترجمه تفسیر المیزان، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد بن حسن (1407ق) الخلاف، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
ــــــــــــــــــــــــ (1400ق)، النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی، بیروت: دارالکتاب العربی.
ــــــــــــــــــــــــ (1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: مکتبة المرتضویة.
ــــــــــــــــــــــــ (1363ش)، الاستبصار فی ما اختلف من الأخبار، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
ــــــــــــــــــــــــ (1365ش)، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1411ق)، تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ــــــــــــــــــــــــــــــ (1420ق)، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
ــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق)، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
عیاشی، محمد بن مسعود (1380ق)، التفسیر، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامىة.
فاضل لنکرانی، محمد (1381ش)، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة؛ الحدود، قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار(ع).
فاضل مقداد، مقداد بن عبداللّه سیورى (1404ق)، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی نجفی.
فاضل هندی، محمد بن تاج‌الدین (1416ق)، کشف اللثام عن قواعد الأحکام، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
فخرالمحققین، محمد بن حسن بن یوسف (1387ق)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: اسماعیلیان.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق)، العین، قم: مؤسسة دارالهجرة.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415ق)، القاموس المحیط، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
فیض کاشانی، محسن (1401ق)، مفاتیح الشرائع، قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله‌ مرعشی نجفی.
کاشف‌الغطاء، جعفر (1420ق)، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
کشی، محمد بن عمر (1404ق)، اختیار معرفة الرجال، قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
کلینی، محمد بن یعقوب (1430ق)، الکافی، قم: مؤسسه علمی‌فرهنگی دار‌الحدیث.
کیدری، قطب‌الدین بیهقى (1374ش)، إصباح الشیعة بمصباح الشریعة، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
گلپایگانی، سیدمحمدرضا (1372ش)، الدر المنضود فی أحکام الحدود، قم: دارالقرآن الکریم.
محبوبی، سید‌نصرالله؛ زرگریان، طه؛ فاطمی‌نیا، یوسف (1396)، «لزوم رعایت ترتیب در اجرای مجازات محارب»،  فصلنامه
فقه، ش4، ص7-30.
مجلسی، محمدباقر (1406ق)، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله‌مرعشی نجفی.
محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (1418ق)، المختصر النافع فی فقه الإمامیة، قم: مطبوعات دینی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام، قم: اسماعیلیان.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1410ق)، المقنعة، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1379ش)، تحریر الوسیلة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
موسوی سبزواری، سیدعبدالاعلی (1413ق)، مهذب الأحکام، قم: عبدالاعلی سبزواری.
مومن قمی، محمد (1431ق)، مبانی تحریر الوسیلة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
نجاشی، احمد بن على  (1365ش)، فهرست أسماء مصنفی الشیعة(رجال نجاشی)، قم: جماعة المدرسین.
یحیی بن سعید، ابوزکریا نجیب‌الدین (1405ق)، الجامع للشرایع، قم: مؤسسه سید‌‎الشهدا(ع).
سبحانی، جعفر (1392)، «بررسی قاعدۀ عدل و انصاف»، درس خارج فقه آیت‌الله سبحانی، مدرسه فقاهت.
https://eshia.ir/Feqh/Archive/text/sobhani/feqh/92/920918/%D9%82%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D9%87%20%D8%B9%D8%AF%D9%84