پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

بررسی ولایت مطلقه حضرت فاطمه (س) در شعر فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زهرا غریب حسینی 1
حسین حسینی امین 2
1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ولی عصر (عج) رفسنجان، کرمان، ایران
2 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ولی عصر (عج) رفسنجان، کرمان، ایران
10.22034/jis.2025.448836.1951
چکیده
در پرتو شناخت دقیق مبحث ولایت مطلقه، می‌توان بسیاری از ابعاد اعتقادی مکتب تشیع درباره شخصیت حضرت فاطمه؟سها؟ را تحلیل و تبیین کرد. بسیاری از دوستداران خاندان پیامبر؟ص؟، زبان شعر را که همواره مورد توجه و اقبال مخاطبان قرار داشته، برگزیده‌اند تا مقولۀ عرفانیِ ولایت را بر پایۀ منظومۀ فکری خویش تفسیر کنند.
به‌ بیانی دیگر، از روزگار ناصرخسرو تاکنون، شمار قابل‌توجهی از شاعران متقدّم، مراتب قدسی و مقام ولایت مطلقۀ حضرت فاطمه؟سها؟ را در آثار خود بازتاب داده‌اند تا با استناد به این مقام، به برخی ابهام‌ها و استدلال‌های ناروا -همچون فاعلیت در آفرینش- پاسخ دهند. این جریان فکری در شعر معاصر نیز با بهره‌گیری از تعابیر نوپدید و مفاهیم برساختۀ حول محور ولایت، بسط و گسترش یافته است. در اشعار فارسی، ولایت مطلقه به ‌معنای نزدیک‌ترین موجود به حق در سیر نزولی، و مرتبه‌ای از کمال جوهری در سیر صعودیِ آفرینش دانسته شده است. «ولیّ» در این سیر صعودی، واسطۀ فیض مدام شمرده می‌شود و با تصرف معنوی در امور دنیا و آخرت، موجبات رشد و پرورش ارادتمندان و شیعیان را فراهم می‌سازد.
پرسش اصلی پژوهش آن است که شاعران، مقام ولایی حضرت فاطمه؟سها؟ را در سیر نزولی و صعودی آفرینش چگونه بازنمایی کرده‌اند.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شاعران معاصر، ولایت‌پذیری حضرت فاطمه؟سها؟ از مولا علی؟ع؟ را نمودی از جریان فیض و سریان ولایت دانسته‌اند. همچنین، تلقی از حضرت به‌عنوان علت غایی آفرینش، در زبان شاعرانه، بیشتر ناظر به تبرّک و ابراز ارادت بوده است تا اثبات فاعلیت واقعی در نظام خلقت.
کلیدواژه‌ها
عرفان نظری
شعر فاطمی
چینش نظام هستی
ولایت مطلقه
حضرت فاطمه
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of the Absolute Authority (Wilāyat Muṭlaqa) of Lady Fāṭima (AS) in Persian Poetry

نویسندگان English

zahra GaribHosseini 1
Hossein Hosseiniamin 2
1 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Vali-e-Asr University of Rafsanjan, Kerman, Iran
2 Assistant Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Literature and Humanities, Vali-e-Asr University of Rafsanjan, Kerman, Iran
چکیده English

With a precise understanding of the concept of absolute authority [or guardianship] (Wilāyat Mutlaqa), many of the theological dimensions of the Shi'a school of thought regarding the character of Lady Fāṭima (S.A.) can be analyzed and explained. Many devotees of the Prophet's Household (AS) have chosen the language of poetry, which has always been of interest and appeal to audiences, to interpret the mystical concept of Wilāyat based on their own intellectual system. In other words, from the time of Nasir Khusraw (d 481/1088) until now, a significant number of early poets have reflected the sacred ranks and the status of the absolute authority of Lady Fāṭima (S.A.) in their works to respond to some ambiguities and undue arguments—such as agency in creation—by referring to this status. This intellectual movement has also been expanded and developed in contemporary poetry by using newly coined expressions and concepts constructed around the axis of Wilāyat. In Persian poems, absolute authority is considered the closest being to God in the descending order and a level of essential perfection in the ascending order of creation. In this ascending order, the "Walī" (guardian/saint) is considered the intermediary of constant grace and, through spiritual intervention in the affairs of this world and the hereafter, provides the means for the growth and development of devotees and Shi'a Muslims. The main question of the research is how poets have represented the status of Wilāyat of Lady t Fāṭima (S.A.) in the descending and ascending order of creation. The research findings show that contemporary poets have considered Lady Fāṭima's acceptance of the Wilāyat of Mawlā ʿAlī (A.S.) as a manifestation of the flow of grace and the transmission of Wilāyat. Also, the perception of her as the ultimate cause of creation in poetic language is more about seeking blessing and expressing devotion than proving real agency in the system of creation.

کلیدواژه‌ها English

Theoretical Mysticism
Fāṭima-oriented (Fatimid) Poetry
Arrangement of the System of Existence
Absolute Authority (Wilāyat Mutlaqa)
Lady Fāṭima (AS)
قرآن کریم
ابن‌سینا، ابوعلی (1375)، الإشارات والتنبیهات، شرح و تفسیر خواجه نصیرالدین طوسی، قم: نشر البلاغه.
ابن‌عربی، محی‌الدین اکبر (1384 -1387)، ترجمۀ فتوحات مکیه، ترجمه و تعلیق: محمد خواجوی، تهران: مولی.
ابوالقاسمی دهاقانی، نرجس و دیگران (1398)، «شاخصه‌های معنایی ولایت تکوینی در اندیشۀ متفکران معاصر شیعی»،
نشریه پژوهش‌نامه امامیه، شماره 10، ص1-32.
احمدی بیرجندی، احمد (1380)، جلوه‌های ولایت در شعر فارسی (تا سدهٔ نهم)، مشهد: آستان قدس رضوی. بنیاد
پژوهش‌های اسلامى.
اسکندری، طاهره (1389)، تحلیل جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) در ادبیات منظوم معاصر، پایان‌نامه کارشناسی
ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
آشتیانی، سیدجلال (1370)، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، قم: بوستان کتاب شیخ اکبر محی‌الدین ابن‌عربی.
بیاتانی، حسن؛ رحیمی، یوسف (1399)، لبخندت؛ مجموعه شعر فاطمی، قم: پنج دری.
بستانی، فرزانه (1392)، بررسی و تحلیل اشعار حضرت فاطمه(س) در دیوان شاعران انقلاب، پایان‌نامه کارشناسی
ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، دانشکده ادبیات.
جشنواره شعر فاطمی (1389)، مجموعه اشعار برگزیده کنگرۀ حضرت فاطمه زهرا(س) و انسان معاصر، دبیرخانه
کنگرۀ معاونت بسیج خواهران سپاه صاحب‌الزمان(عج)، اصفهان: کانون پژوهش.
جلابی هجویری، علی بن عثمان (1383)، کشف المحجوب، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: انتشارات سروش.
حافظی، محسن (1377)، نگین عصمت؛ مجموعه شعر در مدایح و مراثی حضرت صدیقه طاهره فاطمه
زهرا(ع) (اثری از پنجاه شاعر)، تهران: انتشارات فؤاد.
حسن‌زاده آملی، حسن (1379)، شرح فصّ حکمة عصمتیه فی کلمة الفاطمة، قم: نثر طوبی.
ـــــــــــــــــــــــ (1385)، نهج الولایة، قم: الف. لام. میم.
خوارزمی، تاج‌الدین حسین (1379)، شرح فصوص الحکم، تحقیق حسن‌زاده آملی، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
دستجردی، طاهره (1386)، «مقام عرفانی حضرت فاطمه(س) از دیدگاه امام محمد غزالی و برخی عرفای دیگر»، بانوان
شیعه، شماره 12، ص55-86.
راتکه، برند؛ اولین، جان (1379)، مفهوم ولایت در دوران آغازین عرفان اسلامی: دو اثر از حکیم ترمذی، ترجمه
مجدالدین کیوانی، تهران: نشر مرکز.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412)، مفردات فی غریب القرآن، دمشق: دارالعلم الشامیه.
رودگر، محمدجواد؛ مائده، شاکری‌راد (1390)، «زهرۀ آسمان، زهرای زمین: تبیین عرفانی مقام فاطمه زهرا(س)»، معارف
قرآنی، شماره 6، ص115-132.
روضاتیان، سیده‌مریم؛ اسکندری، طاهره (1388)، «بازتاب حمایت و دفاع حضرت فاطمه زهرا(س) از مقام ولایت در شعر
معاصر فارسی»، بانوان شیعه، شماره 21، 185-210.
زمردی، حمیرا؛ نظری، زهرا (1388)، «سیر اندیشۀ ولایت در تصوف اسلامی بر پایۀ امهات کتب نثر صوفیه»، ادبیات
عرفانی، شماره 1، ص 89 -199.
شوالیه، ژان ژاک؛ گربران، آلن (1387)، فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم، ایما و اشاره، اشکال و قوالب،
چهره‌ها، رنگها، اعداد، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، تهران: انتشارات جیحون.
شیخ‌الاسلامی علی؛ نظری، زهرا (1388)، «بررسی اصل ولایت در سه کتاب التعرّف، کشف المحجوب، مصباح الهدایه»،
مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال 17، شماره 64، ص7-43.
صدری‌نیا، باقر (1380)، فرهنگ مأثورات متون عرفانی مشتمل بر احادیث، اقوال و امثال متون عرفانی فارسی،
تهران: سروش.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374)، نهایة الحکمة، شرح و ترجمه علی شیروانی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
عفیفی، ابوالعلاء (1380)، شرحی بر فصوص الحکم، شرح و نقد اندیشه ابن‌عربی، ترجمه نصرالله حکمت، تهران:
الهام.
علی‌محمدی، مرضیه (1390)، جلوۀ حضرت فاطمه(س) در شعر و ادب فارسی، قم: سبط اکبر.
قیصری، محمدداوود (1375)، شرح قیصری بر فصوص الحکم ابن‌عربی، ترجمه محمد خواجوی، تهران: مولوی.
کاشانی، کمال‌الدین عبدالرزاق (1376)، شرح اصطلاحات الصوفیة، شرح محمدعلی مودودلاری، تهران: حوزه هنری.
کربن، هانری (1384)، تخیل خلاق در عرفان ابن‌عربی، ترجمه ان‌شاءالله رحمتی، تهران: جامی.
گروه مطالعات و پژوهش عقیدتی سیاسی نیروی هوایی ارتش (1375)، در رثای کوثر، تهران: انتشارات عقیدتی سیاسی
نیروی هوایی ارتش.
 محمدبیگی، مهدی (1384)، مشک‌فشان، قم: انتشارات زائر.
محمدنژاد، میرعلی (1381)، در کوچه‌های معطر احساس؛ مجموعه شعر نو زهرایی، تهران: انتشارات سنا.
ملاصدرا، محمدابراهیم (1383)، شرح اصول کافی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
منصوری لاریجانی، اسماعیل (1378)، «ولایت‌مداری در اندیشۀ عرفان اسلامی؛ از علامه سیدحیدر عاملی تا حضرت امام
خمینی»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 943، ص65-84.
موحد، محمدعلی؛ موحد، صمد (1385)، فصوص الحکم ابن‌عربی، تهران: نشر کارنامه.
مهاجری، امینه‌سادات (1389)، مقامات عرفانی فاطمه زهرا(س)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد
تهران مرکزی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
هارونی، حسن (1390)، مجموعه اشعار خورشید پنهان، قم: حق‌بین.
هندیانی، الهام (1392)، بازتاب سیمای حضرت فاطمه(س) از آغاز شعر فارسی تا دورۀ صفوی، پایان‌نامه
کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
یوسفی، محمدرضا؛ عشقی، طلیعه (1386)، «سیمای حضرت فاطمه(س) در آینۀ شعر حکیم سنایی و ناصرخسرو»،
شیعه‌شناسی، شماره 17، ص195-213.