پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

ضابطه‌انگاری میزان تعبد فقه حنفی به سیرۀ علوی در کتاب قضاوت و شهادت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد رسول آهنگران 1
علی کشاورز 2
محمدحسین آهنگران 3
1 استاد دانشگاه تهران، دانشکدگان فارابی، قم ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، جامعة‌‌المصطفی العالمیه، قم، ایران
3 دانشجوی کارشناسی‌ارشد حقوق، دانشگاه تهران، دانشکدگان فارابی، قم، ایران
10.22034/jis.2025.440964.1937
چکیده
امیرمؤمنان، حضرت علی؟ع؟، امام و ولیّ الهی و دروازهٔ شهر علم نبوی؟ص؟ است. هرچند مقام امامت آن حضرت از سوی گروهی انکار شده، اما مرتبهٔ علمی ایشان مورد اتفاق و پذیرش خاصّه و عامّه است. فقه حنفی، همچون سایر مذاهب اربعهٔ اهل‌سنت، برای حضرت علی؟ع؟ احترام ویژه‌ای قائل است و به مقام والای علمی او اذعان دارد؛ از این‌رو در برخی فتاوا و نظریه‌پردازی‌های فقهی، از سیرهٔ علمی ایشان پیروی شده است.
در این پژوهش، با تمرکز بر دو باب «قضاوت» و «شهادت» در فقه حنفی، میزان تبعیت این مذهب از سیرهٔ امیرمؤمنان؟ع؟ بررسی شده است؛ انتخاب این دو باب به‌عنوان نمونه‌ای برای تحلیل، می‌تواند نتایجی قابل تعمیم به سایر ابواب فقهی فراهم آورد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در مسائل مختلف مرتبط با این دو باب، نشانه‌هایی از اقتباس یا تأثیرپذیری از سیرهٔ حضرت دیده می‌شود که با ضوابطی چندگانه مورد تحلیل قرار گرفته‌اند.
افزون‌بر آنکه این موضوع تاکنون به‌صورت مستقل بررسی نشده، پژوهش حاضر با تکیه بر مفاهیمی همچون عدم انحصار علت حکم، مکتوم‌بودن حکمت حکم، فقدان ترجیح در تعلیل دووجهی و نیز لزوم تبعیت از پیشوای دینی، تلاش می‌کند به تقویت نظریه‌ای در راستای تقریب مذاهب اسلامی یاری رساند. این عناصر به‌عنوان دستاوردهای نوآورانهٔ پژوهش، از دل جستارهای فقهی استخراج و استظهار شده‌اند.
کلیدواژه‌ها
حضرت علی علیه السلام
تعبد
قضاوت
شهادت
فقه حنفی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Formalization of the Degree of Hanafi Jurisprudence's Obedience to the ʿAlawi Life and Conduct (Sīra) in the Book of Judgment and Testimony

نویسندگان English

Muhammad Rasoul Ahangaran 1
ali keshavarz 2
Muhammad Hussain Ahangaran 3
1 Professor at the University of Tehran, Farabi College, Qom, Iran
2 PhD student of Private Law, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
3 Master of Laws student, University of Tehran, Farabi College, Qom, Iran
چکیده English

The Commander of the Faithful Imam ʿAlī (AS), is the Imam and Divine Authority, and the gateway to the city of Prophetic knowledge. Although his status as Imam has been denied by some, his scholarly rank is agreed upon and accepted by both Shi'a and Sunni Muslims. Hanafi jurisprudence, like the other four schools of Sunni Islam, holds a special respect for Imam Ali (AS) and acknowledges his high scholarly status; therefore, in some fatwas and jurisprudential theorizing, his scholarly Sira has been followed.
In this study, focusing on the two chapters of "Judgment" (Qaḍā') and "Testimony" (Shahāda) in Hanafi jurisprudence, the extent of this school's adherence to the Sīra (i.e. life and conduct) of Imam Ali (AS) has been investigated. The selection of these two chapters as a sample for analysis can provide results that can be generalized to other jurisprudential chapters. The findings of this research show that in various issues related to these two chapters, signs of adoption (Iqtibās) or influence from the Imam's Sira are seen, which have been analyzed with multiple criteria. In addition to the fact that this topic has not been studied independently so far, the present study, relying on concepts such as the non-exclusivity of the reason for the ruling, the concealment of the wisdom of the ruling, the lack of preference in two-sided reasoning, and the necessity of following the religious leader, seeks to help strengthen a theory in line with the approximation of Islamic schools of thought. These elements, as innovative achievements of the research, have been extracted and demonstrated from jurisprudential investigations.

کلیدواژه‌ها English

Imam ʿAlī (AS)
obedience
judgment
testimony
Hanafi jurisprudence
ابن‌المودود الموصلی الحنفی، عبدالله بن محمود (1356ق)، اختیار لتعلیل المختار، قاهره: مطبعة الحلبی.
ابن‌الهمام الحنفی، محمد بن عبدالواحد (١٣٨٩ق)، فتح القدیر على الهدایة، بیروت: دار‌الفکر.
ابن‌سعد، محمد بن سعد (۱۴۲۱ق)، الطبقات الکبیر، قاهره - مصر: مکتبة الخانجی.
ابن‌‌عاشور، محمدطاهر (1420)، تفسیر التحریر والتنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور، بیروت: مؤسسة
التاریخ العربی.
ابن‌مازَه الحنفی، محمود بن احمد (١٤٢٤ق)، المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی، بیروت: دار‌الکتب العلمیه.
ابن‌نجیم المصری، زین‌الدین بن ابراهیم (بی‌تا)، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، بیروت: دار‌الکتاب الإسلامی.
أبی‌العز الحنفی، صدر‌الدین علی (١٤٢٤)، التنبیه على مشکلات الهدایة، السعودیه: مکتبه الرشد ناشرون.
الاسمندی، محمد بن عبدالحمید (١٤٢٨ق)، طریقة الخلاف فی الفقه بین الأئمة الأسلاف، القاهره: مکتبة
دارالتراث.
اسماعیل‌تبار و همکاران (1399)، «جستار ماهیت شهادت بر شهادت، اجابتی بر تعداد و جنسیت شهود»،
فصلنامه قضاوت، ش 20(102)، ص39-62.
بستانی، فواد افرام (1375ش)، فرهنگ ابجدی، مترجم رضا مهیار، تهران: اسلامی.
جزائری، سید‌نعمت‌الله (1379ق)، أنوار النعمانیة، تبریز: مطبعه شرکت چاپ.
جوینی، عبدالملک بن عبدالله (1418)، البرهان فی أصول الفقه، بیروت، دارالکتب العلمیه.
خلیل بن احمد، عبدالرحمن (1409ق)، العین، محقق ابراهیم سامرائی و مهدی مخزومی، قم: مؤسسه دارالهجره.
دسوقی، شمس‌الدین محمد (بی‌تا)، حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، قاهره: دار احیاء‌الکتب العربیه.
دیلمی، حسن بن محمد (۱۴۱۲ق)، إرشاد القلوب، قم: شریف رضی.
ذوالفقار‌طلب، مصطفی؛ پارسا، فرزاد (1402)، «مفهوم و خصائص حکم تعبدی و اختلافات فقهی و اصولی مترتب
بر آن»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، ش1، ص9-31.
زیلعی حنفی، عثمان بن علی (١٣١٣ق)، تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق وحاشیة الشِّلْبِی، القاهره: الکبرى
الأمیریه.
سرخسی، محمد بن احمد (١٤١٤)، المبسوط، بیروت: دار‌المعرفه.
السُّغْدی، علی بن الحسین (1404ق)، النتف فی الفتاوى، جلد2، بیروت: دار‌الفرقان.
سمرقندی، محمد بن احمد (١٤١٤)، تحفة الفقهاء، بیروت: دارالکتب العلمیه.
سمرقندی، نصر بن محمد (١٣٨٦ق)، عیون المسائل، بغداد: مطبعه أسعد، ام النشر.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (بی‌تا) الموافقات فی أصول الشریعة، بیروت: دار‌الکتب العلمیه.
شهید ثانی، زین‌‌الدین ‌بن ‌علی(1413ق)، مسالک‌ الأفهام إلی تنقیح شرائع‌ الإسلام، قم: مؤسسه المعارف‌الاسلامیة.
شیبانی، محمد بن الحسن (1433)، الأَصْل، ج12، بیروت: دار ابن‌حزم.
شیخ طوسی، محمد بن حسن (1387ق)، المبسوط، تهران: المکتبه المرتضویه.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ  (1407ق)، الخلاف، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ  (۱۴۱۶)، أمالی، قم: دارالثقافه.
شیخ نظام وجماعه من علماء الهند (1411ق)، الفتاوى الهندیة فی مذهب الإمام الأعظم أبی حنیفه
النعمان، بیروت: دار‌الفکر.
صابری، حسین (1381)، «فقه و چالش میان تعلیل و تعبد»، دانشکده الهیات مشهد، ش57، ص21-52.
صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد (1414ق)، المحیط فی اللغة، محقق محمدحسن آل‌یاسین، بیروت:
عالم‌الکتب.
سراج، محمدابراهیم (1376)، امام علی(ع) خورشید بی‏غروب، مشهد: دانشگاه علوم رضوی.
غیتابى الحنفى، محمود بن احمد (1420ق)، البنایه شرح الهدایة، بیروت: دار‌الکتب العلمیه .
فاضل هندی، محمد بن حسن (1416ق)، کشف اللثام عن قواعد الأحکام، قم: جماعه المدرسین.
فخر رازی، محمد بن عمر (1357ق)، تفسیر الکبیر، قاهره: بی‌نا.
فخر‌المحققین حلّى، محمد بن حسن (1387ق)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: مؤسسه
اسماعیلیان.
کوئینتن، آنتونی (1371)، فلسفه سیاسی، ترجمه مرتضی اسعدی، تهران: انتشارات الهدی.
لاریجانی، علی؛ غلامی ابرستان، غلامرضا (1390)، «رابطۀ اقتدار و مشروعیت در نظام سیاسی اسلام»، فصلنامه
مطالعات روابط بین الملل، ش4(16)، ص65-92.
لطفی، اسدالله (1375)، «تعقل و تعبد در احکام شرعى»، فقه، ش7 و 8. ص325-352.
محقق حلّى، جعفر بن حسن (1408)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام‌، قم: اسماعیلیان.
معلوف، لویس (2000م)، المنجد فی اللغة العربیة المعاصرة، بیروت: دار‌المشرق.
مغنیه، محمدجواد (1379)، إمامة علی(ع) بین العقل والقرآن، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
موصلی بلدحی، عبدالله بن محمود (١٣٥٦ق)، الاختیار لتعلیل المختار، تعلیقات: الشیخ محمود أبو‌دقیقه (من
علماء الحنفیه ومدرس بکلیه أصول الدین سابقا)، بیروت: دارالکتب العلمیه.
مهنا، عبدالله علی (1413ق)، ‌لسان اللسان، مصحح عبدالله علی مهنا، بیروت: دار‌الکتب العلمیه.
میرداداشی کاری، سیدمهدی؛ کشاورز، علی؛ عسگری، علیرضا (1399)، «اقسام شهادت بر شهادت، رهیافتی بر
ضوابط صحیح تحمل و ادای آن، در نظام حقوقی ایران با رویکردی بر فقه امامیه»، مطالعات حقوق
تطبیقی معاصر، ش11(21)، ص273-297.
نجفی، محمد بن حسن بن باقر (1421ق)، جواهرالکلام، قم: دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع).
نسفی، عبدالله بن أحمد (1432)، کنز الدقائق، بیروت: دارالسراج.