پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

تحلیل انتقادی و علاج تعارض روایات تاریخ ولادت امیرالمؤمنین علی(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه قرآن و حدیث، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jis.2025.376100.1864
چکیده
میان مورخان در تاریخ ولادت و شهادت معصومان(علیهم السلام) همواره ناسازگاری‌های فراوانی وجود داشته و گزارش­های چندگانه‌ای از آن در منابع تاریخی دیده می­شود؛ این در حالی است که شناخت دقیق تاریخ ولادت و شهادت آنان در فهم رخدادهای تاریخی، به­ویژه گفتار و کردار آنان و آگاهی از شرایط زمانه ایشان بسیار حائز اهمیت است. جستار حاضر ضمن توجه به نوشته­های پیشینیان و با استفاده از منابع متعدد و متقدم، به جمع­آوری و واکاوی گزارش­های ده­گانه درباره روز ولادت امیرالمؤمنین علی(ع) پرداخته و به این نتایج دست یافته است که گزارش و روایت صحیح ولادت حضرت علی؟ع؟ در روز یکشنبه مصادف با هفتم ماه شعبان سال سی‌ام عام‌الفیل رخ داده است. همچنین با توجه به مسئله «نسیء» و کبیسه‌کردن سال­ها در زمان جاهلیت، روایت یاد‌شده با روایات حاکی از میلاد آن حضرت در روز پنجم ذوالحجه قابل جمع است؛ نیز گزارش زادروز آن حضرت در روز سیزدهم رجب، خبری مرسل و ضعیف بوده و با نظریه صحیح مورخان درباره سال شهادت آن حضرت از یک سو و با سخن درست درباره مدت عمر ایشان از سوی دیگر در تناقض است و معروف‌بودن این تاریخ، ناشی از رسمی‌شدن آن در زمان صفویه بوده و مانند سایر گزارش­های یاد‌شده فاقد ارزش و اعتبار است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Analysis and Reconciliation of Conflicting Reports Regarding Amīr al-Muʾminīn ʿAlī

نویسنده English

mohammad taheri
Assistant Professor, Department of the Quran and Hadith, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Historians have often disagreed on the birth and death dates of the Infallibles. the Prophet, his daughter Fāṭima, and the twelve Shiite Imams), with multiple conflicting reports appearing in historical sources. However, accurately determining these dates is crucial for understanding historical events, particularly the words and actions of these figures and the circumstances of their time. This study, drawing on the works of early scholars and various classical sources, examines and analyzes ten different reports regarding the birth date of Amīr al-Muʾminīn ʿAlī. The findings indicate that the most reliable report places his birth on Sunday, the 7th of Shaʿbān in the 30th year of ʿĀm al-Fīl. Moreover, considering the pre-Islamic practices of nasīʾ. calendar intercalation) and leap-year adjustments, this report can be reconciled with accounts that place his birth on the 5th of Dhū al-Ḥijjah. Additionally, the widely accepted date of his birth on the 13th of Rajab is shown to be a weak and disconnected report. mursal; that is, lacking a connected chain of transmission), contradicting both the well-established historical accounts of the year of his martyrdom and the accurate reckoning of his lifespan. The prominence of this date, as the study argues, stems from its formalization during the Safavid era and, like the other disputed reports, lacks historical credibility.

کلیدواژه‌ها English

birth of Amīr al-Muʾminīn
birth of Imam ʿAlī
7th of Shaʿbān
13th of Rajab
leap-year adjustment
قرآن کریم
ابن‌ابی‌الثلج، ابوبکر محمد بن احمد بغدادی (1406ق)، تاریخ الائمة، مجموعه نفیسه، تحقیق: آیت‌الله مرعشی نجفی، قم:
کتابخانه مرعشی نجفی.
ابن‌أبی‌الحدید، عبد‌الحمید بن هبة الله (1404ق)‏، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم‏،
قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
ابن‌حبان، محمد بن حبان (1408ق)، تاریخ الصحابة الذین روی عنهم الأخبار، محقق: بوران الضناوی، چ1، بیروت:
دار الکتب العلمیة.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1415ق)، الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود، چ‌1، بیروت:
دار الکتب العلمیه منشورات محمد علی بیضون.
ابن‌درید، محمد بن حسن (1988م)‏، جمهرة اللغة، چ1، بیروت: دار العلم للملایین.
ابن‌سعد، محمد بن سعد (1410ق)، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، چ1، بیروت: دار الکتب العلمیه
منشورات محمد علی بیضون.
ابن‌شهر‌آشوب مازندرانى، محمد بن على (1379ق)‏، مناقب آل أبی طالب؟عهم؟، قم: علامه.
ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدلله (1412ق)، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی محمد بجاوی، چ1، بیروت:
دار الجیل.
ابن‌قانع بغدادى، عبد‌الباقى‏ (1424ق)، معجم الصحابة، محقق: خلیل ابراهیم قوتلاى‏، بیروت: دار الفکر.
ابن‌‌‌قتیبه الدینوری، عبدالله بن مسلم (1992م)، المعارف، تحقیق: ثروت عکاشه، چ6، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر (۱۴۰۷ق)، البدایة والنهایة، بیروت:‌ دار الفکر.
 ابن‌کلبى، هشام بن محمد (1407ق)، جمهرة النسب‏، محقق: ناجی حسن، بی‌جا: عالم الکتب.
 ابن‌المشهدی، محمّد بن جعفر (1419ق)، المزار الکبیر، تحقیق: جواد قیّومی اصفهانی، چ1، قم: نشر القیوم.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏ (1414ق)، لسان العرب‏، چ3، بیروت: دار صادر.
ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد (1386ش)، آثار الباقیة عن قرون الخالیة، ترجمه: اکبر دانا سرشت، چ5، تهران: امیرکبیر.
انصاری، شیخ‌مرتضی (1416ق)، فرائد الأصول فی تمییز المزیف عن المقبول (الرسائل)، تحقیق: عبدالله نورانی، قم:
انتشارات جامعه مدرسین.
پاکتچی، احمد (1378ش)، «پژوهشی در کتاب‌شناسی جنگ‌های رده»، مقالات و بررسی­ها، ش66، ص261-275.
ــــــــــــــــــــ (1424ق)، مولد امیرالمؤمنین؟ع؟ نصوص مستخرجه من التراث الاسلامی، قم: المؤسسه العالمیة لنهج
البلاغة.
جعفریان، رسول (1397)، «از شاه سلطان حسین صفوی تا ناصرالدین شاه قاجار درباره سیزدهم رجب»، مقالات و رسالات
تاریخی، شماره 6، ص29-40.
جوهری، أبو نصر إسماعیل بن حماد (1407ق)، الصحاح‌ تاج اللغة وصحاح العربیة، محقق: احمد عبد الغفور عطار، چ4،
بیروت: دار العلم للملایین.
حاسب طبری، شمس‌الدین أبو جعفر محمد بن أیوب (1386ش)، زیج مفرد، تهران: میراث مکتوب.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (1411ق)، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار
الکتب العلمیه.
خاتون‌آبادی، عبدالحسین الحسینی (1352)، وقایع السنین والأعوام، مصحح: محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی       
اسلامیه.
سپهر، محمدتقی بن محمدعلی (بی­تا)، ناسخ التواریخ، قم: مطبوعات دینی.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد (1382ق)، الأنساب، مصحح: عبدالرحمن بن یحیی المعلمی، چ1، هند-حیدرآباد: مطبعة
مجلس- دائرة المعارف العثمانیة.
سیدرضی، محمد بن حسین (1406ق)‏، خصائص الأئمة؟عهم؟ (خصائص أمیر المؤمنین ؟ع؟)، محقق: محمدهادی امینی‏،
مشهد: آستان قدس رضوى.
سیستانی، سیدعلی (1414ق)، الرافد فی علم الأصول، تقریر: سید منیر القطیفی، چ1، قم: مکتب آیة الله العظمی السید
السیستانی.
طباطبایى، محمدحسین (1390ق)‏، المیزان فی تفسیر القرآن‏، چ2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبری، محمد بن جریر (1967م)، تاریخ الأمم والملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، چ2، بیروت،
دارالتراث.
طوسى، محمد بن الحسن‏ (1414ق)، الأمالی، قم: دار الثقافة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1417ق)، الفهرست، تحقیق: الشیخ جواد القیومی، چ1، قم: مؤسسة نشر الفقاهة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1411ق)‏، مصباح المتهجّد وسلاح المتعبّد، بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
عاملی، حسین بن عبدالصمد (1401ق)، وصول الأخیار إلی أصول الأخبار، تحقیق: عبداللطیف کوه‌کمره­ای، قم: مجمع
الذخائر الإسلامیة.
فتونی، ابوالحسن بن محمد طاهر عاملی (1434ق)، ضیاء العالمین، چ1، قم: وفا.
فراهیدى، خلیل بن احمد (1409ق)، کتاب العین‏، چ2، قم: نشر هجرت.
قمی، حسن بن علی (1385ش)، تاریخ قم، مصحح: محمدرضا انصاری، قم: کتابخانه حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی
نجفی.  
قندوزی، سلیمان بن ابراهیم (1416ق)، ینابیع المودة لذوی القربى، تحقیق: سید علی جمال أشرف الحسینی، چ1، بیروت:
دار الأسوة للطباعة والنشر.
کراجکى، محمد بن على‏ (1410ق)، کنز الفوائد، تحقیق: عبد الله‏ نعمة، قم: دار الذخائر.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، محقق: على‌اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران‏: دار الکتب الإسلامیة.
مازندرانی، محمد صالح بن احمد (1421ق)، شرح أصول الکافی، مع تعالیق ابوالحسن شعرانی، بیروت: چاپ علی عاشور.
مالکی المکی، علی بن محمد بن أحمد (1379ش)، الفصول المهمة فی معرفه الأئمة، چ1، قم: دار الحدیث.
 مامقانی، عبدالله (۱۳۸۵ش)، مقباس الهدایه، قم: دلیل ما.
 مجلسى، محمد باقر (1403ق‏)‏، بحار الأنوار الجامعة لدرر الأخبار الأئمة الأطهار، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی.
ــــــــــــــــــــــــــــ (1406ق)‏، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، تحقیق: مهدی رجائى، چ1، قم: کتابخانه آیت‌الله
مرعشی نجفی.
 محمد بن مکی، ابوعبدالله شمس‌الدین (1271ق)، الذکری، چاپ سنگی.
 ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  (بی‌تا)، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، چ1، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة
لجماعة المدرسین.
 مسعودی، عبدالهادی (1385ش)، روش فهم حدیث، چ2، تهران: انتشارات سمت.
 مسعودى، على بن حسین (1384ش)، اثبات الوصیة، قم: انصاریان.
معادیخواه، عبدالمجید (1385ش)، تاریخ اسلام، چ2، تهران: ذره.
 مفید، محمد بن محمد (1422ق)، مجموعة نفیسة فی تاریخ الأئمة؟عهم؟‏، بیروت: دار القاری.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق) (الف)، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم: کنگره شیخ مفید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق) (ب)، المقنعة، قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
مقاتل‌ بن‌ سلیمان، ابو الحسن (1423ق)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، محقق: عبدالله محمود شحاته، چ1، بیروت: دار إحیاء
التراث العربی‏.
مقدسی، مطهر بن طاهر (بی‌تا)، البدء والتاریخ، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
مقدسی، یدالله (1395ش)، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان، چ2، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
میرصادقی، محمدحسین (1384ش)، «درباره نسیء»، مقالات و بررسی‌ها، ش77، ص85-114.
نجاشی، احمد بن علی بن احمد بن عباس (1408ق)، رجال نجاشی، بیروت: دار الاضواء.
واقدی، محمد بن عمر (1410ق)، الردة، تحقیق یحیی الجبوری، چ1، بیروت: دار الغرب الاسلامی.
سجادی، صادق؛ رزم‌آرا، مرتضی (1398ش)، تاریخ‌نگاری، دائره المعارف بزرگ اسلامی.