پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

حج سال نهم و ابلاغ آیات برائت توسط ابوبکر؛ بررسی جغرافیایی و امکان‌سنجی زمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
10.22034/jis.2025.489862.1991
چکیده
ابلاغ آیات برائت در سال نهم هجری از مسائل مهم و بحث‌بر‌انگیز تاریخ اسلام است. بسیاری از اندیشمندان شیعه و سنی بر این عقیده‌اند که پیامبر خدا؟ص؟ در سال نهم هجری شخصی را مأمور ابلاغ آیات برائت کرد. شیعیان، امیرمؤمنان علی؟ع؟ را و بیشتر اهل‌تسنن، ابوبکر را متصدی این امر در سال نهم هجری معرفی کرده و هر دو گروه برای مدعای خود به دلایل متعددی استناد کرده‌اند.
این پژوهش تلاش دارد نگاهی جدید به ابلاغ آیات برائت داشته و آن را از لحاظ جغرافیایی و زمانی مورد بررسی و تحلیل قرار دهد؛ بدین منظور گزارش‌های موجود در منابع شیعه و اهل‌تسنن مورد کنکاش قرار گرفته است. تحلیل گزاره‌های تاریخیِ مورد ادعای هر دو گروه نشان می‌دهد از لحاظ جغرافیایی، مجموعۀ‌ مکان‌های ذکرشده در منابع کهن، برای دریافت آیات برائت توسط امیرمؤمنان؟ع؟ از ابوبکر، به‌گونه‌ای است که امکان بازگشت ابوبکر به مدینه و مراجعه مجدد او برای همراهی با امیرمؤمنان؟ع؟ از نظر زمانی وجود ندارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Hajj Pilgrimage of 9 AH and the Proclamation of the Verses of Disavowal by Abū Bakr: A Geographical Analysis and Temporal Feasibility Study

نویسنده English

Seyed Ali Hosseinpoor
Assistant Professor, Department of History, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

The proclamation of the verses of disavowal in the ninth year of Hijra is a significant controversial issue in Islamic history. Many Sunni and Shiite scholars agree that the Prophet assigned someone to deliver these verses that year. Shiites identify Imam ‘Alī as the envoy, while most Sunnis attribute this role to Abū Bakr, with both groups citing various arguments in support of their claims. This study offers a fresh perspective on the proclamation of these verses, examining it from geographical and temporal standpoints. To this end, reports from both Sunni and Shiite sources are scrutinized. An analysis of the historical claims made by both groups indicates that, geographically, the locations mentioned in early sources suggest that Abū Bakr’s return to Medina and subsequent rejoining of Imam ʿAlī for the proclamation would not have been feasible within the available timeframe.

کلیدواژه‌ها English

proclamation of the verses of disavowal
Imam ʿAlī
Abū Bakr
time
geography
قرآن کریم
ابن ابی‌شیبة الکوفی، ابوبکر (1409ق)، المصنّف فی الأحادیث والآثار، تحقیق: کمال یوسف الحوت، ریاض: مکتبة
الرشد.
ابن‌ابی‌عاصم، ابوبکر بن ابی‌عاصم شیبانی (۱۴۰۰ق)، السنة، بیروت: المکتب الاسلامی.
ابن‌اثیر جزری، عزالدین (1415ق)، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، تحقیق: علی ‌محمد معوض، بیروت: دار الکتب
العلمیة.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱۳۸۵ق) ، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر - دار بیروت.
ابن‌اعرابی، ابوسعید احمد بن محمد (۱۴۱۸ق)، معجم ابن الأعرابی، تحقیق عبدالمحسن بن ابراهیم الحسینی، عربستان:
دار ابن الجوزی.
ابن‌تیمیه، احمد عبدالحلیم (1412ق)، کتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام، تحقیق: عبدالرحمن بن محمد العاصمی
النجدی، ریاض: مکتبة ابن‌تیمیة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1406ق)، منهاج السنة النبویة، تحقیق: محمد رشاد سالم، بی‌جا:مؤسسة قرطبة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1413ق)، شرح العمدة فی الفقه، تحقیق: سعود صالح العطیشان، ریاض: مکتبة العبیکان.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (14۰3ق)، الاستقامة، تحقیق: محمد رشاد سالم، مدینه منوره: جامعة الامام محمد بن سعود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (14۰۸ق)، الفتاوی الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (14۱۹ق)، الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح، تحقیق: علی بن حسن، عبد العزیز بن إبراهیم
و حمدان بن محمد، عربستان: دار العاصمة.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1418ق)، کشف المشکل من حدیث الصحیحین، تحقیق: علی ‌حسین البواب،
ریاض: دار الوطن.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱۴۰۷ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق: محمد بن عبد الرحمن عبدالله، بیروت:
دار الفکر.
ابن‌حبان، محمد بن حبان تمیمی(۱۴۱۴ق)، صحیح ابن حبان، تحقیق شعیب الأرنؤوط، [بیروت]، موسسة الرسالة.
ابن‌حبیب بغدادی، محمد (1361ق)، المحبر، بی‌جا: مطبعة الدائرة.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1390ق)، لسان المیزان، بیروت: مؤسسة اعلمی للمطبوعات.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1406ق)، تقریب التهذیب، تحقیق: محمد عوامه، سوریه: دار الرشید.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، تحقیق: محب‌الدین الخطیب، بیروت: دار
المعرفه.
ابن‌حزم اندلسی، علی بن احمد (بی‌تا)، جوامع السیرة النبویة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌سعد، محمد بن سعد هاشمی بصری (۱۴۱۰ق)، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب
العلمیة.
ابن‌سیدالناس، محمد بن محمد (1406ق)، عیون الأثر، بیروت: مؤسسة عزالدین لطباعة والنشر.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (1412ق)، مناقب آل ابی‌طالب، به‌کوشش: یوسف البقاعی، بیروت: دار الأضواء.
ابن‌عربی، محمد بن عبدالله (بی‌تا)، أحکام القرآن، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت:‌ دار الفکر.
ابن‌عساکر دمشقی، علی بن حسن (1995م)، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق: عمر بن غرامة العمری، بیروت: دار الفکر.
ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب (1413ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبدالسلام عبد
الشافی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌قدامه، عبدالله (بی‌تا)الف، المغنی، بیروت، دار الکتب العلمیة.
ــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)ب، الشرح الکبیر، بیروت: دار الکتاب العربی.
ابن‌کثیر دمشقی، ابی الفداء اسماعیل (1401ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الفکر.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1407ق)، البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۰۲ق)، مختصر تاریخ دمشق، تحقیق: روحیة النحاس، ریاض عبد الحمید مراد و محمد
مطیع، دمشق: دار الفکر للطباعة و التوزیع و النشر.
ابن‌هشام، عبدالملک (بی‌تا)، السیرة النبویة، به کوشش: مصطفی السقاء و دیگران، بیروت: دار المعرفة.
ابن‌زمنین، محمد بن عبدالله‌ (1423ق)، تفسیر ابن‌زمنین، تحقیق: حسین بن عکاشه و محمد بن مصطفی الکنز، قاهره:
فاروق الحدیثة.
ابی‌یعلی، أحمد بن علی (1404ق)، مسند أبی‌یعلی، تحقیق: حسین سلیم أسد، دمشق: دار المأمون للتراث.
احمد بن حنبل، ابو عبدالله (1403ق)، فضائل الصحابة، تحقیق: وصی‌الله محمد عباس، بیروت: مؤسسة الرسالة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، مسند احمد، مصر: مؤسسة قرطبة.
امینی، عبدالحسین (1366‌ش)، الغدیر فی‌ الکتاب والسنة والادب، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1407ق)، صحیح البخاری، به کوشش: مصطفی دیب البغا، بیروت: دار ابن کثیر.
بغوی، حسین بن مسعود (بی‌تا)، تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل، تحقیق: خالد عبدالرحمن، بیروت: دار المعرفة.
بلاذری، احمد بن یحیی (1417ق)، أنساب الأشراف، به کوشش: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر.
بیهقی، أحمد بن حسین (1414ق)، السنن الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، مکه: مکتبة دار الباز.
ــــــــــــــــــــــــ (1405ق)، دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق: عبدالمعطی قلعجی، بیروت: دار الکتب
العلمیه.
ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۰۳ق)، سنن الترمذی، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت: دار الفکر.
ثَعلَبی نیشابوری، احمد بن محمد (1422ق)، الکشف والبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: ابی‌محمد بن عاشور، بیروت: دار
احیاء التراث العربی.
حاکم حسکانی، عبیدالله بن عبدالله (۱۴۱۱ق)، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق محمدباقر محمودی، قم و تهران:
مؤسسة الطبع والنشر التابعة لوزارة الثقافة والإرشاد الإسلامی ومجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة.
حاکم نیشابوری (بی‌تا)، المستدرک علی الصحیحین،‌ تحقیق یوسف عبدالرحمن مرعشلی، بیروت: دار المعرفه.
حداد عادل، غلامعلی؛ و دیگران (1378ش)، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن (1412ق)، وسائل الشیعة، قم: آل البیت.
حموی، ابو عبدالله یاقوت بن عبدالله (۱۹۹۵م)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر.
حنبلی، محمد بن احمد (1998م)، تنقیح تحقیق أحادیث التعلیق، تحقیق: أیمن صالح شعبان، بیروت: دار الکتب العلمیة.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1412ق)، تفسیر نورالثقلین، تصحیح و تعلیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه
اسماعیلیان.
دهخدا، علی اکبر (۱۳۴۷ش)، لغتنامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.
ذهبی شافعی، شمس‌الدین محمد (1413الف)، الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة، تحقیق: محمد عوامه،
جده: دار القبلة للثقافة الإسلامیة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1410 ق)، تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والاعلام، به کوشش: عمر عبدالسلام تدمری،
بیروت:دار الکتاب العربی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (141۳ب)، سیر اعلام النبلاء، تحقیق: اکرم البوشی و دیگران، بیروت:‌ مؤسسة الرسالة.
رازی شافعی، فخرالدین محمد بن عمر (1421ق)، تفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب، بیروت: دار الکتب العلمیة.
رضا، محمد رشید (۱۴۱۴ق)، تفسیر المنار، بیروت: دار المعرفة.
زمخشری، حمود بن عمر (1385ق)، الکشاف عن حقائق التنزیل وعیون الاقاویل، مصر: مکتبة ومطبعة مصطفی البابی
الحلبی واولاده.
سمرقندی، ابواللیث (بی‌تا)، تفسیر السمرقندی، تحقیق: محمود مطرجی، بیروت: دار الفکر.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد (۱۳۸۲ق)، الأنساب، تحقیق: عبدالرحمن معلمی یمانی، حیدر آباد: مجلس دائرة المعارف
العثمانیة.
سیوطی، عبدالرحمن بن أبی‌بکر (1421ق)، الحاوی للفتاوی فی الفقه وعلوم التفسیر والحدیث والاصول والنحو والاعراب
وسائر الفنون، تحقیق: عبداللطیف حسن عبد الرحمن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، جامع الاحادیث (الجامع الصغیر وزوائده والجامع الکبیر)، تحقیق: عباس أحمد صقر و
أحمد عبدالجواد، بیروت، دارالفکر.
شهید اول، محمد بن مکی عاملی (1412ق)، الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، قم: نشر اسلامی.
صدوق، محمد بن علی (1403ق)، الخصال، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: منشورات جماعه مدرسین.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1412‌ق)، کمال‌الدین وتمام النعمة، بیروت: اعلمی.
صنعانی، ابوبکر عبدالرزاق (1410ق)، تفسیر القرآن، تحقیق: مصطفی مسلم محمد، ریاض: مکتبة الرشد.
صیمری بحرانی، مفلح (1420‌ق)، غایة المرام فی شرح شرایع الاسلام، به ‌کوشش: جعفر کوثرانی، بیروت: دار الهادی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1393ق)، المیزان فی ‌تفسیرالقرآن، بیروت: اعلمی.
طبرانی، سلیمان بن‌ احمد (بی‌تا)،المعجم الکبیر، تحقیق: حمدی عبدالمجید السلفی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طبرسی، فضل بن‌الحسن (1406‌ق)، مجمع ‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.
طبری، محمد بن جریر (1415ق)، جامع ‌البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق: صدقی، جمیل العطار، بیروت: دار الفکر.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1387ق)، تاریخ الأمم والملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث.
طبری، محب الدین احمد بن عبدالله (بی‌تا)، الریاض النضرة فی مناقب العشرة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
طحاوی، احمد بن محمد (۱۴۱۵ق)، شرح مشکل الآثار، تحقیق: شعیب الارنؤوط، بیروت: موسسة الرسالة.
طوسی، محمد بن الحسن (بی‌تا)، التبیان فی ‌تفسیرالقرآن، به کوشش: احمد حبیب عاملی، بیروت: دار احیاء التراث
العربی.
عاملی، محسن امین (بی‌تا)، اعیان الشیعه، تحقیق: حسن الامین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
عیاشی، محمد بن مسعود (بی‌تا)، تفسیر العیاشی، به ‌کوشش: رسولی محلاتی، تهران:‌ مکتبة العلمیة الاسلامیة.
عینی، محمود بن احمد (بی‌تا)، عمدة القاری، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فاسی، محمد (1421ق)، شفاء الغرام، به کوشش: گروهی از علما، بیروت: دار الکتب العلمیة.
فسوی، یعقوب بن سفیان (۱۴۰۱ق)، المعرفة والتاریخ، تحقیق: اکرم ضیاء العمری، بیروت: مؤسسة الرسالة.
قرطبی، ابن عبدالبر (بی‌تا)، الدرر فی اختصار المغازی و السیر، بی‌جا، بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــــــ (1412ق)، الاستیعاب، تحقیق البجاوی، بیروت: دار الجیل
قمی، علی بن ابراهیم (1404ق)، تفسیر القمی، تحقیق: سیدطبیب موسوی جزائری، قم: مؤسسه دار الکتاب.
مبارکفوزی، محمد عبدالرحمن (بی‌تا)، تحفة الأحوذی بشرح جامع الترمذی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
متقی هندی، علی بن حسام‌الدین (۱۴۰۹ق)، کنز العمال، تحقیق: شیخ بکری حیانی و شیخ صفوة السقا، بیروت: موسسة
الرسالة.
مجلسی، محمد باقر (1403ق)، بحار الانوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
شراب، محمد بن محمد حسن (۱۴۱۱ق)، المعالم الأثیرة فی السنة والسیرة، بیروت و دمشق: دار القلم والدار الشامیة.
مروزی، احمد بن علی (بی‌تا)، مسند أبی‌بکر الصدیق، تحقیق: شعیب الأرناؤوط، بیروت: مکتب الإسلامی.
مزی، یوسف بن الزکی (1400ق)، تهذیب الکمال، تحقیق: بشار عواد معروف، یبروت: مؤسسة الرسالة.
مسعودی، علی بن الحسین (1409ق)، مروج الذهب، به کوشش: اسعد داغر، قم: دار الهجرة.
مفید، محمد بن محمد (1414ق)، الإرشاد، بیروت: دار المفید.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ (1418‌‌ق)، الأمالی، به کوشش: علی‌اکبر غفاری و استادولی، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
مقدسی، محمد بن أحمد(۱۴۱۱ق)، أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، قاهرة: مکتبة مدبولی.
نسائی، أحمد بن شعیب (1411ق)، السنن الکبری، تحقیق: عبدالغفار سلیمان البنداری، بیروت: دار الکتب العلمیة.
نووی، محیی‌الدین یحیی بن شرف (1407ق)، شرح مسلم، بیروت: دار الکتب العربی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، المجموع، بیروت: دار الفکر.
نویری، أحمد بن عبدالوهاب (1424ق)، نهایة الأرب فی فنون الأدب، تحقیق: مفید قمحیه وجماعه، بیروت: دار الکتب
العلمیة.
واقدی، محمد بن عمر (1409ق)، المغازی، به کوشش: مارسدن جونس، بیروت: اعلمی.
هیثمی، علی بن أبی‌بکر (1407ق)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، قاهره- بیروت: دار الریان للتراث-‏ دار الکتاب العربی.
یوسفی غروی، محمدهادی، (1383ش)، تاریخ تحقیقی اسلام، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).