پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

عقل به‌عنوان منبع شناخت در نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران
2 استادیار گروه شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jis.2024.416888.1910
چکیده
عقل یکی از منابع مهم معرفت در اسلام است که در نهج‌البلاغه در کنار سایر منابع معرفت مانند تجربه، شهود و وحی مطرح می‌شود و حدود و قلمرو انسان را در شناخت آگاه می‌سازد. پرسش پژوهش حاضربه این مهم می‌پردازد که از منظر علی؟ع؟ در نهج‌البلاغه عقل به‌عنوان منبع، چگونه توصیف شده است. هدف از این پژوهش تقسیم‌بندی، شناخت و بیان قلمرو حدود عقل از دیدگاه حضرت علی؟ع؟ با استناد به نهج‌البلاغه است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد، حضرت علی؟ع؟ عقل را یکی از منابع مهم در شناخت می‌داند؛ اما برای این منبعِ شناخت، حدودی قائل است. ایشان در سخنان متعدد خود انسان‌ها را از مواردی مانند قضا و قدر، تقدیر الهی، شناخت خداوند، اسما و صفات برحذر می‌کند؛ زیرا عقل از درک آن عاجز است و در این موارد عقل دچار گمراهی خواهد شد. حضرت علی؟ع؟ با اینکه عقل را یک منبع معرفتی می‌داند؛ اما در مواردی که قلمرو عقل از دستیابی به شناخت واقعی ناتوان است، وحی را به‌عنوان یکی از والاترین منابع معرفتی معرفی می‌کند. ماهیت این پژوهش توصیفی و تحلیلی و روش گردآوری آن کتابخانه‌ای است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Reason as the Source of Knowledge in Nahj al-Balagha

نویسندگان English

Shahaboddin Vahidi Mehrjardi 1
Mostafa Jafar Tayari Dehaghani 2
1 Associate Professor, Department of Philosophy and Theology, Faculty of Theology, University of Meybod, Meybod, Iran
2 Assistant Professor, Department of Shiite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Reason is one of the key sources of knowledge in Islam, discussed in Nahj al-balāgha alongside other epistemological sources such as experience, intuition, and revelation, defining the scope and limits of human understanding. The present study explores how reason is described as a source of knowledge from ʿAlī’s perspective in Nahj al-balāgha. The objective is to classify, analyze, and delineate the boundaries of reason based on ʿAlī’s teachings in this text. The findings indicate that ʿAlī considers reason a crucial source of knowledge but acknowledges its limitations. In various statements, he warns against engaging in matters such as divine decree and predestination, the essence of God, and His names and attributes, as reason is incapable of grasping them and may lead to misguidance. While recognizing reason as an epistemic source, ʿAlī presents revelation as the highest and ultimate source of knowledge in areas beyond the reach of human intellect. This study follows a descriptive-analytical approach and employs a library-based research method.

کلیدواژه‌ها English

ʿAlī
Nahj al-Balagha
knowledge
reason
scope of reason
sources of knowledge
قرآن
نهج‌البلاغه. تحقیق صحبی صالح، بیروت، مرکز البحوت، الاسلامیه، 1395 م. 1387ش.
آمدی، عبدالواحد (بی‌تا)، غررالحکم و دررالکلم، مترجم: محمدعلی انصاری، قم: دار الکتاب.
ابن سینا، عبدالله (1384)، اشارات و تنبیهات، تصحیح کریم فیضی، قم: مطبوعات دینی
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1408ق)، لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
المرتضی الزبیدی، السید محمد (1306ق)، تاج العروس، مصر: المنشأه، بجماله مصر.
جعفری، محمدتقی (1360)، شناخت از دیدگاه علمی و از دیدگاه قرآن، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــ (1387)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، تحقیق: احمد واعظی، چ3، قم: انتشارات اسراء.
حکیمی، محمد رضا (1375)، مکتب تفکیک: تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
خوانساری، جمال الدین محمد (1360)، شرح غررالحکم و درر الکلم، هفت جلدی، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رامپوری، غیاث‌الدین محمد بن جلال‌الدین (1363)، غیاث اللغات، به کوشش منصور ثروت، تهران: امیرکبیر.
رنگرز، فرخ (1395)، پایان‌نامه: عقل به‌عنوان منبع معرفت دینی از منظر نهج البلاغه، دانشگاه ادیان و مذاهب قم.
سخاوت، سعید؛ فرمهینی فراهانی، محسن؛ سلحشوری، احمد (1399)، «جایگاه عقل در ارزش‌شناسی از منظر نهج‌البلاغه»،
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981م)، الأسفار الاربعة، بیروت: دار إحیا تراث العربی.
صوفی تبریزی، ملا عبدالباقی (1378)، منهاج الولایة فی شرح نهج‌البلاغه، تحقیق: حبیب‌الله اعظمی، تهران: میراث مکتوب.
صفی‌پوری، عبدالرحیم‌ بن عبدالکریم (1377ق)، منتهی الارب، چاپ اسلامیه.
علی‌عسکری، زینب (1391)، پایان‌نامه: عقل و گستره شناخت آن از دیدگاه امام علی؟ع؟ با تأکید بر نهج‌البلاغه، دانشگاه ادیان
و مذاهب قم.
قاسمی حامد، مرتضی؛ معارف، مجید (1398)، «آثار به‌کار‌گیری عقل در نهج البلاغه»، پژوهش‌‌نامه علوی، سال10، شماره اول،
ص191- 213.
کلینى، محمد بن یعقوب‌، (1364)، اصول کافی، ترجمه رسولى محلاتى‌، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه‌.
مجلسی، محمدباقر (1362ش)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مطهری، مرتضی (1373)، مجموعه آثار 13، تهران: انتشارات صدرا.
موسوی بفرویی، سیدمحمد؛ عمویی، مریم (1397)، «محورهای هم­نشینی معنای عقل در نهج‌البلاغه»، کتاب قیم، ش18،
ص297-318.
نمازی شاهرودی، علی (1418)، مستدرک سفینه البحار، به تحقیق و تصحیح حسن بن علی نمازی، قم: موسسه النشر الاسلامی.
وائلی، عبدالرحمن؛ حدادی، سیدمحمد (1385)، «جایگاه عقل و تجربه در نهج‌البلاغه»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ش15و16،
ص95-118.