پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

تطور اندیشه مهدویت در آموزه‌های محمد‌بن‌فلاح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهرری، تهران، ایران
10.22034/jis.2025.383991.1880
چکیده
هم‌زمان با حکومت تیموریان،اندیشه‌هایی شکل گرفت که دربردارنده‌ تمایلات شیعی-اجتماعی بود. این جریان‌های شیعی در بستر شرایط جدید به‌سبب تساهل و تسامح مذهبی مغولان رشد یافتند و به‌مرور، باورهای افراطی و غلوآمیز در بطن آموزه‌های آنان پدیدار گردید. نمونه‌ بارز چنین عقایدی، در آموزه‌های محمد‌بن‌‌فلاح، کاملاً مشهود است؛ لذا شرایط حاکم در آن دوران منجر به عدم ثبات در جامعه گردید که مجموع این رویدادها به رشد باورهایی کمک کرد که داعیه‌دار عدالت و آزادی‌خواهی بودند. از این‌رو محمد‌بن‌‌فلاح با ارائه‌ سبک‌ جدیدی از آموزه‌های ‌منجی‌گرایانه به دنبال گردآوری طرفدارانی برای اصول ترسیمی خود بود تا ضمن تحکیم قدرت، اهداف و آموزه‌های خود را اعمال و اجرا کند. این پژوهش با تکیه بر روش‌ تاریخی مبتنی بر توصیف و تحلیل ‌داده‌های‌ تاریخی، درصدد آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که سیر تغییر و گونه‌به‌گونه‌شدن باورهای‌ محمد‌‌بن‌‌فلاح در حوزه‌ اندیشه‌ مهدویت به چه صورت بوده است. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که جنبش‌های سیاسی، اجتماعی و مذهبی در یک جامعه، در قالب تحولاتی هستند که عموماً به‌منظور پیشبرد اهداف و مقاومت در برابر حاکمان ‌ظالم به وقوع می‌پیوندد؛ لذا محمد‌بن‌‌فلاح با شعار و هدفِ پیاده‌سازی عدالت اجتماعی در برخورد با اقشار مختلف جامعه، مواضع مختلف و جداگانه‌ای را در حوزه‌ ‌‌مهدویت به‌عنوان نیرویی‌محرک، اتخاذ کرد و این اندیشه را در شرایط مختلف دستاویز اهداف خود قرار داد و با تکیه بر آن، قیام خود را آغاز کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Development of the Doctrine of Mahdism in Muḥammad ibn Fallāḥ’s Teachings

نویسنده English

Elissa Abbasi
PhD, History of Islam, Islamic Azad University, Yadegar-e Emam Khomeini Branch, Shahr-e Rey, Tehran, Iran
چکیده English

During the Timurid rule, ideologies emerged that embodied Shiite-social inclinations. These Shiite movements flourished within the new sociopolitical context due to the Mongols' religious tolerance. Over time, extreme and exaggerated beliefs became embedded in their doctrines, a phenomenon particularly evident in the teachings of Muḥammad ibn Fallāḥ. Consequently, the prevailing conditions of that era led to instability within society, fostering beliefs that claimed to advocate justice and freedom. Against this backdrop, Muḥammad ibn Fallāḥ introduced a novel approach to messianic teachings, aiming to gather followers around his outlined principles to consolidate power and implement his doctrines. This study, employing a historical methodology based on the description and analysis of historical data, seeks to answer how the evolution and diversification of Muḥammad ibn Fallāḥ’s beliefs in the realm of Mahdism unfolded. The findings indicate that political, social, and religious movements within a society typically manifest as transformative forces aimed at advancing objectives and resisting oppressive rulers. Thus, Muḥammad ibn Fallāḥ, under the banner of social justice, adopted varying and distinct stances on Mahdism as a driving force in his engagement with different social groups. He strategically leveraged this ideology in different circumstances to further his objectives, ultimately using it as a foundation for launching his uprising.

کلیدواژه‌ها English

Muḥammad b. Fallāḥ
doctrine of Mahdism
Mawlā ʿAlī
the Mushaʿshaʿ
قرآن کریم
اصلانی، مختار(1386)، «تأثیر ادعای مهدویت در ایجاد دولت مشعشعیان»، فصلنامه مشرق موعود، شماره 3.
امین‌زاده، علی (1384)، جنبش‌های شیعی در تاریخ ایران با نگاهی ویژه به سربداران سبزوار، تهران: ‌امید مهر.
امینی‌هروی، امیرصدرالدین ابراهیم (1383)، فتوحات شاهی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
جزایری، سیدعبدالله (1384)، تذکره شوشتر، تهران: انتشارات معتبر.
جعفریان، رسول (1394)، مهدیان ‌دروغین، تهران: مرکز پخش علم.
خلیلی، نسیم (1387)، بررسی اندیشه نجات‌بخشی در جامعه ایران عصر صفوی، دانشگاه الزهراء، دانشکده ادبیات،
زبان‌های خارجی و تاریخ.
دکمجیان، هرایر (1366)، جنبش‌های اسلامی در جهان عرب، مترجم: حمید احمدی، تهران: کیهان.
دلفان، سیاوش (1379)، تاریخ مشعشیان، قزوین: نشربحرالعلوم.
ذکاوتی قراگوزلو، علیرضا (1374)، «آئین نقطویان از نظرگاه فلسفی»، نشریه معارف، شماره 3.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1375)، «نهضت مشعشعی و گذاری بر کلام‌المهدی»، نشریه معارف، شماره 37.
راشد محصل، محمدتقی (1381)، نجات‌بخشی در ادیان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رنجبر، علی (1387)، مشعشعیان (ماهیت فکری-اجتماعی و فرایند تحولات تاریخی)، تهران: انتشارات آگاه.
روملو، حسن‌ (1384)، احسن التواریخ، ترجمه: عبدالحسین نوایی، تهران: اساطیر.
زرکلی، خیرالدین (1989)، الاعلام، بیروت: دارالعلم للملایین.
شبر، جاسم حسن (1972)، مؤسس الدوله المشعشعیه وأعقابه فی عربستان وخارجها، نجف: مطبعة الاداب فی النجف
الاشرف.
شوشتری، قاضی نورالله (1376)، مجالس المؤمنین، ترجمه:ابراهیم عرب‌پور، تهران: اسلامیه.
شیبى، کامل مصطفى (1374)، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجرى، ترجمه: علیرضا ذکاوتى قراگوزلو، تهران‌:
امیرکبیر.
صفری فروشانی، نعمت‌الله؛ عرفان، امیرمحسن(1393)، «گونه‌شناسی مدعیان دروغین مهدویت»، مشرق موعود، شماره30.
قاضی‌مرادی، حسن (1396)، خلافت و دولت، تهران: اختران.
طبرسی، فضل بن حسن (1415)، مجمع البیان، ترجمه: محمد بیستونی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
عزاوی، عباس (1369)، تاریخ العراق بین الاحتلالین، بی‌جا: انتشارات شریف رضی.
کسروی، احمد (1378)، مشعشعیان مدعیان دروغین امام زمان، تهران: فردوس.
ــــــــــــــــــــ (1402)، تاریخ پانصد ساله خوزستان، تهران: انتشارات نگاه.
مجلسی، محمدباقر (1404ق)، بحار الأنوار، ترجمه: ابوالحسن موسوی همدانی، تهران: گنجینه.
مشعشعی، سیدمحمدبن‌فلاح (بی‌تا)، کلام المهدی، نسخه خطی کتابخانه مجلس.
_________________ (بی‌تا)، کلام ‌المهدی، نسخه خطی کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
مدرسی چهاردهی، مرتضی (1356)، «مشعشعیان»، دوماهنامه بررسی‌های تاریخی، شماره ۷۴.
نبئی، ابوالفضل (1384)، اوضاع سیاسی اجتماعی ایران در قرن هشتم هجری «از سقوط ایلخانان تا تشکیل تیموریان»،
مشهد: دانشگاه فردوسی.
نعمانی، محمدبن‌ابراهیم (1363)، کتاب غیبت، ترجمه: سیداحمد فهری زنجانی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
نوذرپور، علی (1369)، «بررسی سازمان قدرت جامعه‌ عشایری عرب استان خوزستان»، نشریه رشد آموزش علوم اجتماعی،
شماره 5.
هالم، هاینس (1385)، تشیع، ترجمه: محمدتقی اکبری، قم: ادیان.