پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

تحلیل هدایت ویژه امام بر اساس آیه ابتلاء (بقره: 124) از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه سطح 4 رشته تفسیر تطبیقی، موسسه آموزش عالی معصومیه، قم
2 دانشیار گروه قرآن و حدیث، دانشگاه حضرت معصومه(س)
3 مدرس مؤسسه آموزش عالی معصومیه، قم
10.22034/jis.2025.461046.1962
چکیده
آموزه امامت از مباحث بنیادین و چالشی میان متکلمان بوده و مقام خاصی است که بر حضرت ابراهیم؟ع؟ اعطا شده است. حقیقت امامت به معنای ملاک تحقق امامت در عالم واقع برای دارنده آن، مبنای مباحث دیگر بوده و ریشه بسیاری از اختلاف‌ها به برداشت‌های مختلف از آن برمی‌گردد؛ لکن آیت‌الله جوادی آملی هدایت تکوینی پاداشی را همان حقیقت امامت می‌داند. این نوشتار با هدف تحلیل هدایتِ ویژه امام بر اساس آیه 124 سوره بقره از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی به روش توصیفی-تحلیلی و رجوع به منابع کتابخانه‌ای انجام گرفته و به این نتیجه رسیده که آیت‌الله جوادی آملی آیه 124 سوره بقره را با روش تفسیر قرآن به قرآن و رجوع به آیات 72 سوره انبیاء و 24 سوره سجده تفسیر کرده و حقیقت امامت را هدایت به همراهی و ملابست امر الهی معرفی می‌کند. بنابراین این هدایت تنها هدایت تشریعى یا ارائه‏ طریق‏ و آموزش معارف دینى نیست؛ بلکه امام با دانستن ملکوت و باطن عالم، هر کس را طبق استعداد خودش به کمال مطلوب می‌رساند که «ایصال‏ به مطلوب» یا «هدایت تکوینی پاداشی» است. دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی در این باب از حیث روشی، راهبردی و محتوایی بر دیگر نظریه‌های رقیب برتری دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Special Guidance of the Imam Based on the Verse of Trial. Baqara 2:124) from the Perspective of Ayatollah Javadi Amoli

نویسندگان English

behnoush mohtadi 1
Sayyed Ziaoddin Olyanasab 2
Marzieh eskandarjoo 3
1 Level-4 seminary student, Masoumieh Higher Education Institute, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith, Hazrat Masoumeh University
3 Lecturer, Masoumieh Higher Education Institute, Qom, Iran
چکیده English

The doctrine of imamate has been a fundamental and contentious issue among theologians, representing a unique position granted to Prophet Abraham. The essence of imamate, as the criterion for its realization in the external world, serves as the foundation for other related discussions, with many disputes stemming from differing interpretations of this concept. However, Ayatollah Javadi Amoli identifies reward-based existential guidance as the very essence of imamate. This study, employing a descriptive-analytical approach and drawing upon library sources, aims to analyze the special guidance of the Imam based on verse 2:124 of Surah al-Baqara from the perspective of Ayatollah Javadi Amoli. The findings indicate that Ayatollah Javadi Amoli interprets this verse using the method of interpreting the Quran through the Quran by referring to verses 21:72 of Surah al-Anbiyāʾ and 32:24 of Surah al-Sajda. He defines the essence of imamate as guidance accompanied by divine command. amr). Thus, this guidance is not merely legislative. tashrīʿī), limited to showing the path or teaching religious knowledge; rather, the Imam, through his knowledge of the malakūt. inner reality) and the unseen dimension of existence, leads each person to their ultimate perfection according to their capacity. This function, described as “bringing to the desired destination” or reward-based existential guidance, distinguishes the Imam’s role. From methodological, strategic, and substantive perspectives, Ayatollah Javadi Amoli’s interpretation surpasses competing theories in its depth and comprehensiveness.

کلیدواژه‌ها English

Imamate
verse 124 of Surah al-Baqara
nature of imamate
reward-based existential guidance
Javadi Amoli
قرآن کریم.
ابن‌بابویه، محمد بن على (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، چ2، قم: بی‌نا.
ابن‌حنبل، احمد بن محمد (1416ق)، مسند الإمام أحمد بن حنبل، چ1، بیروت: مؤسسة الرسالة.
اسعدی، محمد (1400ش)، «هدایت به امر در نظریه قرآنی امامت؛ تحلیل و بررسی دیدگاه علامه طباطبایی»، تفسیر و علوم
قرآنی، ش1، ص23-40.
کمپانى اصفهانی، محمدحسین (1418‍ق)، حاشیة کتاب المکاسب، چ1، قم: أنوار الهدى.
آلوسى، محمود بن عبدالله (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، چ1، بیروت: دار الکتب العلمیة،
منشورات محمد علی بیضون.
برسى، رجب (1422ق)، مشارق أنوار الیقین فی أسرار أمیرالمؤمنین؟ع؟، چ1 ، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
برنجکار، رضا؛ شاکر، محمدتقی (1393ش)، «نقش امام غایب در هدایت و مبانی آن»، مشرق موعود، ش30، ص55-81.
جصاص، احمد بن على (1405ق)، أحکام القرآن، چ1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جمعی از نویسندگان (1395ش)، معارف کلامی شیعه کلیات امامت، چ2، قم: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی
دانشگاه‌ها (سمت)، دانشگاه ادیان و مذاهب.
جوادی آملی، عبدالله (1383ش)، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج 2 (توحید در قرآن)، چ1، قم: مرکز نشر اسراء.
____________  (1388ش)، امام مهدی موجود موعود، چ5، قم: مرکز نشر اسراء.
____________  (1389ش)، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج 16 (هدایت در قرآن)، چ4، قم: مرکز نشر اسراء.
____________  (1399ش)، تسنیم، چ3، قم: مرکز نشر اسراء.
____________  (1401ش)، ادب فنای مقربان، چ2، قم: مرکز نشر اسراء.
حسینی قزوینی، سیدمحمد (1434ق)، نقد کتاب اصول مذهب شیعه، چ1، قم: مؤسسه ولی‌عصر؟عج؟.
خان‌صنمی، شعبانعلی؛ خان‌صنمی، فاطمه (1393ش)، «تحلیل مفهوم امامت در آیه ابتلی از دیدگاه علامه طباطبایی»، مطالعات
تفسیری، ش19، ص87-110.
خمینی، روح‌الله (بی‌تا)، ولایت فقیه (حکومت اسلامى-ویرایش جدید)، چ1 ، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی؟ره؟.
محمدی ری‌شهری، محمد (1393ش)، دانشنامه امام مهدی؟عج؟ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، چ1، قم: دار الحدیث.
سبحانی، جعفر (1390ش) منشور جاوید، چ1، قم: مؤسسه امام صادق؟ع؟.
ـــــــــــــــــــــ (1421ق)، مفاهیم القرآن، چ4 ، قم: مؤسسة امام الصادق؟ع؟.
سند، محمد (1426ق)، أسس النظام السیاسی عند الإمامیة، مقرر محمد حسن الرضوی، مصطفى الإسکندری، چ1، قم: مدین.
ــــــــــــــــ  (1427ق)، الإمامة الهیة، مقرر صادق صاعدی، چ1، قم: منشورات اجتهاد.
شوشتری، نورالله (1409ق)، إحقاق الحق وإزهاق الباطل‏، چ1، قم: انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
شهرستانى، محمد بن عبد الکریم (1364ش)، الملل والنحل، چ3، قم: الشریف الرضی.
صافى گلپایگانی، لطف‌الله (1391ش)، سلسله مباحث امامت و مهدویت، چ5، قم: آثار حضرت آیت‌الله العظمى صافى گلپایگانى.
صدقی الانق، محمد (1397ش)، «حقیقت امامت و فلسفه حضور ابدی معصوم؟ع؟ از منظر قرآن با تأکید بر آراء علامه‌‌‌
طباطبایی»، پژوهش‌های اعتقادی-کلامی، ش30، ص93-116.
صدوق، محمد بن على (1385ش)، علل الشرائع، چ1، قم: کتابفروشی داوری.
_____________ (1395ق)، کمال الدین وتمام النعمة، چ2، تهران: اسلامیه.
_____________ (1403ق)، معانی الأخبار، چ1، قم: جامعه مدرسین.
صفار، محمد بن حسن (1404ق)، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد؟عهم؟، تحقیق میرزا محسن کوچه‌باغی، چ2، قم: مکتبه
مرعشی نجفی.
طباطبایى، محمدحسین (1378ش)، شیعه در اسلام، چ13، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامى.
______________ (1387ش)، شیعه: مجموعه مذاکرات با پرفسور هانرى کربن (خسروشاهى)، چ1، قم: بوستان کتاب
قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم).
______________ (1388ش)، بررسی‌های اسلامی، به‌ کوشش سید‌هادی خسرو‌شاهی، چ2، قم: بوستان کتاب.
_____________ (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، چ2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسى، فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چ3، تهران: ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، چ1، بیروت: دار المعرفة.
طوسی، محمد بن الحسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، چ1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طوسی، محمد بن محمد (1407ق)، تجرید الإعتقاد، چ1، تهران: مکتب الإعلام الإسلامی.
علیانسب، سیدضیاءالدین؛ قائمی امیری، زهرا (1401ش)، «بررسی و نقد دیدگاه سید محمدحسین فضل‌الله در معنای امامت
ذیل آیه ابتلا (بقره: 124)»، شیعه‌پژوهی، سال نهم، ش23، ص209-233.
غلامی، اصغر (1386ش)، «مفهوم امامت در پرتو آیه ابتلای حضرت ابراهیم؟ع؟»، سفینه، شماره 17، ص115-139.
فاریاب، محمدحسین (1391ش)، معنا و چیستی امامت در قرآن، سنت و آثار متکلمان، چ1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی
امام خمینی؟ره؟.
فاضل مقداد، مقداد بن عبد الله (1405ق)، إرشاد الطالبین إلى نهج المسترشدین، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
فخر رازى، محمد بن عمر (1420ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، چ3، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فراء، یحیى بن زیاد (1980م)، معانى القرآن، چ2، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
فرمانیان، مهدی؛ رحیمی، جعفر(1395ش)، «اندیشه عالمان بغداد در مسئله ولایت تکوینی»، نقد و نظر، ش 82، ص95-115.
فیضی، ابوالفیض (1417ق)، سواطع الإلهام فی تفسیر کلام الملک العلام، چ1، قم: مؤسسة المنار.
قرطبى، محمد بن احمد (1364ش)، الجامع لأحکام القرآن، چ1، تهران: ناصرخسرو.
قشیرى، عبد الکریم بن هوازن (2000م)، لطائف الإشارات: تفسیر صوفی کامل للقرآن الکریم، چ3، قاهره: الهیئة المصریة العامة
للکتاب.
کربلائی پازوکی، علی (1393ش)، «هدایت باطنی و معنوی امام و مسئله امامت در اندیشه علامه طباطبایی و تفسیر المیزان»،
پژوهشنامه معارف قرآنی، دوره 5، ش 16، ص77-92.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، چ4 ، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
کاشانى، فتح‏الله بن شکر الله، (1423ق)، زبدة التفاسیر، چ1، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
گنابادی، سلطان‌محمد (1408ق)، بیان السعادة فی مقامات العبادة، چ2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
لاهیجى، عبدالرزاق (1383ش)، گوهر مراد، چ1، تهران: بی‌نا.
مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحار الأنوار، چ2 ، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مسلم بن حجاج، ابو الحسین (1412ق)، صحیح مسلم، چ1، قاهره: دار الحدیث.
مصباح یزدی، محمدتقی (1389ش)، راهنماشناسی، چ7، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی؟ره؟.
مطهری، مرتضى (1372ش)، مجموعه آثار استاد شهید مطهرى، چ8، قم: صدرا.
مفید، محمد بن محمد (1413ق)، أوائل المقالات فی المذاهب والمختارات، چ1، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
نجارزادگان، فتح‌الله (1390ش)، «بررسی معناشناسی واژه امام در آیه امامت حضرت ابراهیم؟ع؟ (بقره:124)»، کتاب قیم، سال
اول، ش2، ص7-29.
____________ (1391ش)، بررسی تطبیقی معنا شناسی امام و مقام امامت از دیدگاه مفسران فریقین، چ1، قم:
پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
نسائى، احمد بن على­ بن شعیب‏ (1411ق)، ‏السنن، چ1،‏ بیروت:‏ دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
نعمانی، محمد بن ابراهیم (1397ش)، الغیبة، چ1، تهران: مکتبة الصدوق.
نیلى، على بن عبد الکریم (1426ق)، سرور أهل الإیمان فی علامات ظهور صاحب الزمان؟عج؟، چ1، قم: بی‌نا.
هلالى، سلیم بن قیس (1405ق)، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، چ1، قم: بی‌نا.
یزدی مطلق، محمود و همکاران (1381ش)، امامت‌پژوهى (بررسى دیدگاه‌هاى امامیه، معتزله و اشاعره)، چ1، مشهد: بی‌نا.