پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

گونه‌شناسی تبیین واژگان غریب در احادیث معصومان (ع) در آثار شیخ صدوق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
برخی از احادیث ائمه معصومان (ع) به تبیین و معناشناسی واژگان غریب پرداخته‌اند. شیخ صدوق از نخستین کسانی است که این قبیل از احادیث را یک‌جا گردآوری و در قالب ابواب مختلفی دسته‌بندی کرده است. مطالعاتی موردی در گونه‌شناسی معصومان (ع) در تبیین واژگان غریب در برخی آثار شیخ صدوق انجام پذیرفته است. این پژوهش درصدد گونه‌شناسی بیان معصومان (ع) در واژگان غریب با مطالعه در تمامی آثار برجای‌مانده از شیخ صدوق است. روش جمع‌آوری مطالب در این پژوهش، کتابخانه‌ای و پردازش آنها توصیفی - تحلیلی است. پس از بررسی‌ها مشخص شد بیان‌های تبیین معصومان (ع) از واژ‌ه‌های غریب در آثار شیخ صدوق شامل بیان وجه تسمیه واژه غریب، تعیین مصادیق برای واژه، بیان معنای لغوی و استعمالی، عبور از معنای ظاهری واژه، تأثیر اصول عقلایی سخن در معنای واژه، توجه به تأثیر روح معنا در ادبیات عرب و بیان مفهومی واژه غریب است. توجه به بیان‌های متنوع ائمه معصومان (ع) در معناشناسی واژگان غریب، اخبار متعارض بین مذاهب اسلامی را از بین می‌برد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Typology of Abstruse Words in Hadiths within al-Shaykh al-Ṣadūq’s Works

نویسندگان English

hojjat alinezhad 1
Seyed Mohsen Mousavi 2
Mohsen Nourai 3
1 PhD student, Quran and Hadith Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
2 Assistant professor, Department of Quran and Hadith Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
3 Associate professor, Department of Quran and Hadith Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

Some hadiths transmitted from the Infallible Imams elaborate on and elucidate abstruse words (gharīb al-alfāẓ). Among the pioneering scholars who collected and categorized these hadiths was al-Shaykh al-Ṣadūq. Various studies have been conducted on the typology of hadiths found in some works by al-Shaykh al-Ṣadūq concerning abstruse words. This research aims to provide a comprehensive typology of these hadiths by examining all the works attributed to al-Ṣadūq available to us. The data collection method employed is library-based, and their examination follows a descriptive-analytical approach. Findings suggest that the explanations provided by the Infallibles regarding abstruse words, as compiled in the works of al-Shaykh al-Ṣadūq, encompass the rationale behind their designation, illustrative examples, both literal and contextual meanings, transcending their surface meanings, the influence of rational principles on their interpretations, considerations of the semantic spirit within Arabic literature, and the conceptual elucidation of abstruse terms. The exploration of diverse interpretations of these words in these hadiths offers a means to resolve and reconcile conflicting narratives within various Islamic denominations.

کلیدواژه‌ها English

al-Ṣadūq
abstruse Quranic words (gharīb al-Qurʾān)
abstruse words in hadiths (gharīb al-ḥadīth)
hadiths
semantics
قرآن کریم
ابن‌اثیر، مبارک بن محمد (1421 ق)؛ النهایة فی غریب الحدیث و الأثر؛ ریاض: دار ابن‌جوزی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1378 ش)؛ عیون اخبارالرضا؛ محقق: مهدی لاجوردی؛ تهران: نشر جهان.
______________ (1385 ش)؛ علل الشرایع؛ قم: کتاب‌فروشی داوری.
______________ (1403 ق)؛ معانی الاخبار؛ محقق: علی‌اکبر غفاری؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی.
______________ (1413 ق)؛ مَن لایَحضُره الفَقیه؛ محقق: علی‌اکبر غفاری؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی.
______________ (1414 ق)؛ اعتقادات الامامیه؛ قم: کنگره شیخ مفید.
ابن‌فارس، احمد (1387 ش)؛ ترتیب مقاییس اللغة؛ تحقیق: علی عسکری؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)؛ لسان العرب؛ بیروت: دار صادر.
أبوالبقاء، أیوب بن موسى [بی‌تا]؛ الکلیات معجم فی المصطلحات و الفروق اللغویة؛ بیروت: موسسة الرسالة.
ابوالمکارم، علی بن محمد (1982 م)؛ المدخل إلى النحو العربی؛ قاهره: دار الثقافة العربیة.
اندلسی، ابوحیّان (1403 ق)؛ تحفة الأریب بما فی القرآن من الغریب؛ بیروت: المکتبة الاسلامی.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن [بی‌تا]؛ الذریعه الی تصانیف الشیعه؛ بیروت: دار الاضواء.
بابایی، علی‌اکبر (1381 ش)؛ روش‌شناسی تفسیر قرآن؛ تهران: سمت.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1389 ش)؛ الجامع الصحیح؛ تربت جام: احمد جام.
جوادی آملی، عبدالله [‌بی‌تا]؛ تفسیر تسنیم؛ قم: اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن (1412 ق)؛ تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه؛ قم: موسسه آل البیت (ع) لاحیاء التراث.
______________ (1425 ق)؛ اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات؛ بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415 ق)؛ تفسیر نور الثقلین؛ قم: اسماعیلیان.
خمینی، سیدروح‌الله (1360 ش)؛ مصباح الهدایة الی الخلافة و الهدایة؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خوانساری، محمد (1394 ش)؛ منطق صوری؛ تهران: نشر دیدار.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1422 ق)؛ المفردات فی غریب القرآن؛ بیروت: دار العلم.
رافعی، مصطفی صادق (1427 ق)؛ اعجاز القرآن و البلاغة النبویه؛ بیروت: المکتبة العصریه.
سبحانی، جعفر [بی‌تا]؛ أُصول الحدیث وأحکامه فی علم الدّرایة؛ [بی‌جا]: [بی‌نا].
سبزواری، ملاهادی (1360 ش)؛ التعلیقات علی الشواهد الربوبیة؛ مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
______________ (1369 ش)؛ شرح المنظومه؛ تهران: نشر ناب.
سعیدی روشن، محمدباقر (1383 ش)؛ تحلیل زبان قرآن و روش‌شناسی فهم آن؛ قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
سیبویه، ابوبشر عمرو بن عثمان (1410 ق)؛ الکتاب؛ بیروت: موسسة الاعلمیة للکتاب.
سیوطی، جلال‌الدین [بی‌‌تا]؛ المزهر فی علوم اللغة و انواعها؛ بیروت: دار احیاء الکتب العربیة.
شانه‌چی، کاظم (1397 ش)؛ تاریخ حدیث؛ تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها.
صدر، سیدحسن [بی‌تا]؛ نهایه الدرایه فی شرح الرساله الموسومه بالوجیزه للبهائی؛ قم: دار الحدیث.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366 ش)؛ تفسیر القرآن الکریم؛ قم: بیدار.
______________ (1387 ش)؛ سه رسائل فلسفی (متشابهات القرآن، المسائل القدسیة و اجوبة المسائل)؛ مصحح: سیدجلال‌الدین آشتیانی؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
صفوی، کوروش (1379 ش)؛ درآمدی بر معناشناسی؛ تهران: سروش.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417 ق)؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن (1372 ش)؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ تهران: ناصرخسرو.
______________ (1377 ش)؛ تفسیر جوامع الجامع؛ تهران: دانشگاه تهران.
طریحی، فخرالدین (1375 ش)؛ مجمع البحرین؛ تهران: کتاب فروشی مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن (1326 ش)؛ اساس الاقتباس؛ محقق: مدرس رضوی؛ تهران: دانشگاه تهران.
______________ (1390 ش)؛ الاستبصار؛ به کوشش: حسن موسوی خرسان؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة.
______________ [بی‌تا]؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طیب‌حسینی، محمود (1392 ش)؛ درآمدی بر دانش مفردات قرآن؛ تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
عیاشی، محمد بن مسعود (1380 ش)؛ تفسیر العیاشی؛ تهران: المطبعة العلمیة.
غزالی، ابوحامد (1409 ق)؛ جواهر الکلام و درره؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
______________ (1411 ش)؛ جواهر القرآن؛ بیروت: دار إحیاء العلوم.
غفاری، علی‌اکبر (1413 ق)؛ مقدمه «من لایحضره الفقیه»؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410 ق)؛ کتاب العین؛ قم: هجرت.
فضل‌الله، سیدمحمدحسین (1419 ق)؛ تفسیر من وحی القرآن؛ بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر.
فیض کاشانی، ملامحسن (1415 ق)؛ تفسیر الصافی؛ تهران: صدر.
قرشی، علی‌اکبر (1371 ش)؛ قاموس قرآن؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة.
قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج (1390 ش)؛ صحیح مسلم؛ ارومیه: حسینی اصل.
کلینی، محمد بن یعقوب (1365 ش)؛ الکافی؛ تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
______________ [بی‌تا]؛ اصول کافی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة.
کوهی، عادله، هادی حجت و علی‌اکبر فراتی (1393 ش)؛ «گونه‌شناسی روایاتِ معناشناخت واژگان قرآن»؛ فصلنامه تفسیر اهل بیت (ع)، س 2، ش 2.
مامقانی، عبدالله (1385 ش)؛ مقباس الهدایه فی علم الدرایه؛ قم: دلیل ما.
مصطفوی، حسن (1360 ش)؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مصطفی، ابراهیم و دیگران (1327 ش)؛ المعجم الوسیط؛ تهران: مکتبة المرتضی.
معارف، مجید و ابوالقاسم اوجاق‌لو (1385 ش)؛ «گونه‌شناسی تبیین واژگان دینی در روایات معصومان (ع)»؛ فصلنامه مقالات و بررسی‌ها، دوره90؛ ش 79.
معرفت، محمدهادی (1379 ش)؛ تفسیر و مفسران؛ قم: مؤسسه فرهنگی التمهید.
معین، محمد (1371 ش)؛ فرهنگ فارسی معین؛ تهران: امیرکبیر.
مغنیة، محمدجواد (1424 ق)؛ تفسیر الکاشف؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة.
مکارم شیرازی، ناصر (1374 ش)؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة.
المنجّد، محمد نورالدین (1419 ق)؛ الاشتراک اللفظی فی القرآن الکریم بین النظریة والتطبیق؛ دمشق: دار الفکر.
موسوی، سیدمحسن و حجت علی‌نژاد (1397 ش)؛ «نقش احادیث معصومین در معناشناسی واژه‌های قرآن کریم»؛ فصلنامه احسن الحدیث، س 15، ش 61.
میرشکاری، جواد (1396 ش)؛ فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان؛ تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
نجاشی، احمد بن علی (1424ق)؛ فهرست اسماء مصنفی الشیعه؛ مصحح: موسی شبیری زنجانی؛ قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
هاشمی کاشانی، سیدغدیر و دیگران (1400 ش)؛ «گونه‌شناسی مفردات‌پژوهی در قرآن از منظر روایات تفسیری اهل بیت(ع)»؛ پژوهشنامه معارف قرآنی، ش 45.