پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

مواجهه فکری و عملی امام صادق(ع) با اندیشه تشبیه و تجسیم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
چکیده
یکی از چالش‌های اساسی عصر حاضر، وجود حجم عظیمی از شبهه‌های اعتقادی در زمینه خداشناسی است که توسط فرقه‌های انحرافی ترویج می‌شود. روشی که می‌تواند در برابر چنین شبهه‌ها و فرقه‌های انحرافی الگو قرار گیرد، شیوۀ مواجهه امام صادق (ع) با چنین اندیشه‌هایی (تشبیهی و تجسیمی) است. این پژوهش بر اساس داده‌های تاریخی و بر اساس روش توصیفی - تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که «شیوۀ رویارویی فکری و عملی امام صادق (ع) در برابر اندیشه تشبیه و تجسیم چگونه بوده است؟». مجموعه اقدام‌های حضرت در دو عنوان خلاصه می‌شود: 1. ایجاد جنبش فکری در جامعه آن روز؛ 2. مبارزه با مشبهه و مجسمه. امام (ع) در این جنبش فکری با برپاکردن مناظرات و پاسخ‌گویی به شبهه‌ها و همچنین با رد عقاید مشبهه در گفتگوهای علمی سعی در هدایت آنان داشتند. در مرحله بعد نیز با اعلام بیزاری از آنان و مشرک‌دانستن آنان گام دیگری در مسیر مبارزه با این اندیشه برداشتند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Imam al-Ṣādiq’s Theoretical and Practical Approach to Divine Anthropomorphism and Corporalism

نویسندگان English

hamidreza shojaeifard 1
mostafa gafar tayyari 2
Mohammadhasan Mohammadi Mozaffar 3
1 PhD student, Shiite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Shiite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Shiite Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده English

A fundamental challenge of our time is the immense number of doctrinal skepticisms regarding divinity, promoted by deviant sects. A method that could be adopted to counter such skepticisms and deviations is Imam al-Ṣādiq’s approach to doctrines like divine anthropomorphism (tashbīh) and corporealism (tajsīm). Drawing upon historical data and employing a descriptive-analytic method, this research seeks to answer the following question: What were Imam al-Ṣādiq’s theoretical and practical approaches to divine anthropomorphism and corporealism? The Imam’s responses to these deviations can be summarized as follows: (1) creating an intellectual movement in the society of that time, and (2) combating anthropomorphism and corporealism about God. In this theoretical movement, the Imam engaged in debates and addressed skepticisms to refute anthropomorphism, aiming to guide people to the correct understanding through intellectual exchanges. Subsequently, he dissociated from those who held deviant beliefs and declared them polytheists, actively opposing these erroneous doctrines.

کلیدواژه‌ها English

Imam al-Ṣādiq
divine anthropomorphism (tashbīh) and corporealism (tajsīm)
denial of divine attributes (taʿṭīl)
transmitted attributes (al-ṣifāt al-khabariyya)
types of reason
قرآن کریم
ابن‌اثیر، علی بن ‌محمد (1385 ق)؛ الکامل فی التاریخ؛ چ اول، بیروت: دار صادر.
ابن‌جوزی، ابوالفرج (1418 ق)؛ المنتظم من تاریخ الملوک و الامم؛ بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌منظور، محمد بن ‌مکرم (1414 ق)؛ لسان العرب؛ بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر.
اسد، حیدر (1378 ش)؛ الامام الصادق (ع) و المذاهب الاربعه؛ چ چهارم، تهران: کتابخانه صدر.
اشعری، ابوالحسن (1400 ق)؛ مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین؛ آلمان: نشر فرانس شتاینر.
بغدادی، عبدالقاهر بن ‌طاهر بن ‌محمد (1388 ش)؛ الفرق بین الفرق؛ قم: نشر اشراقی.
بیهقی، ابوبکر احمد بن ‌حسین (1426 ق)؛ الاسماء و الصفات؛ بیروت: نشر دار الجیل.
جمعی از نویسندگان (1415 ق)؛ شرح مصطلحات کلامیه؛ مشهد: آستان قدس رضوی.
جوهری، اسماعیل بن‌ حماد (۱۴۱۰ ق)؛ الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربیة؛ بیروت: دار العلم للملایین.
حسن ابراهیم، حسن (1389 ش)؛ تاریخ سیاسی اسلام؛ چ چهارم، تهران: نشر جاویدان اسلام.
حویزی، عبدعلی بن ‌جمعه (1370 ش)؛ تفسیر نور الثقلین؛ تحقیق و تعلیق: سیدهاشم رسولی محلاتی؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان.
خاتمی، احمد (1370 ش)؛ فرهنگ علم کلام؛ تهران: نشر صبا.
خطیب بغدادی، احمد بن‌ علی (۱۴۱۷ ق)؛ تاریخ بغداد؛ تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا؛ بیروت: دار الکتب العلمیه.
راغب اصفهانی، حسن بن‌ محمد (۱۴۱۲ ق)؛ مفردات الفاظ القرآن؛ بیروت: دار القلم.
زمخشری، جارالله (1369 ش)؛ ربیع الابرار؛ قم: افست.
سبحانی، جعفر (1386 ش)، سیمای عقاید شیعه؛ قم: نشر مشعر.
شهرستانی، محمد بن ‌عبدالکریم (۱۳۶۴ ش)؛ الملل والنحل؛ تحقیق: بدران محمد؛ چ سوم، قم: الشریف الرضی.
شیخ صدوق، ابن‌بابویه محمد بن ‌علی (1362 ش)؛ الخصال؛ قم: جامعه مدرسین قم.
_____________ (1416 ق)؛ التوحید؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم.
شیخ طوسی، محمد بن ‌حسن (1384 ش)؛ اختیار معرفة الرجال؛ مشهد: نشر دانشگاه مشهد.
صابری، حسین (1395)؛ تاریخ فرق اسلامی؛ چ دهم، تهران: نشر سمت.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374 ش)؛ تفسیر المیزان؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، احمد بن ‌علی (1381 ش)؛ احتجاج؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طریحی، فخرالدین (1362 ش)؛ مجمع البحرین؛ تحقیق: سیداحمد حسینی؛ تهران: کتابفروشی مرتضوی.
فخر رازی، ابوعبدالله محمد (1415 ق)؛ اساس التّقدیس؛ بیروت: مؤسسة الکتب الثّقافیّة.
فراهیدی، خلیل بن ‌احمد (1414 ق)؛ العین، ترتیب کتاب العین؛ تحقیق: مهدی المخزومی و ابراهیم السامرایی؛ قم: اسوه.
قفاری، ناصر بن‌ عبدالله (1422 ق)؛ اصول مذهب الشیعه الامامیة الاثنی عشریه؛ قم: نشر جامعه آل البیت (ع).
قمی، علی بن‌ ابراهیم (1367 ش)؛ تفسیر القمی؛ قم: دار الکتاب.
کشّی، محمد بن ‌عمر (1363 ش)؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)؛ تحقیق: مهدی رجایی؛ قم: مؤسسه آل ‌البیت (ع).
کلینی، محمد بن ‌یعقوب (۱۴۰۷ ق)؛ الکافی؛ تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر (1403 ق)؛ بحار الانوار؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مشکور، محمدجواد (1387 ش)؛ فرهنگ فرق و مذاهب اسلامی؛ چ ششم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.