پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

نقش امام عسکری‏ (ع)‌ در نهادینه‌سازی خمس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه تاریخ و سیره، پژوهشکده حج و زیارت، قم، ایران
چکیده
در این مقاله با استناد به شواهد تاریخی و روایات برجای‌مانده از امام عسکری (ع‏)، تحلیلی از نقش ایشان در نهادینه‌سازی خمس در جامعه شیعه ارائه می‌شود؛ در‌حالی‌که ‏فریضه خمس با چالش‌های مختلفی مواجه شده بود. ‏محورهایی که بر اساس روایات موجود می‌توان گفت امام در زمینهٔ فریضه خمس، در آن ایفای نقش کرده‌اند، به این ترتیب است: تأکید بر فلسفه وجوب خمس، تأکید بر فراگیربودن گستره خمس (شمولی‌بودن وجوب پرداخت خمس با توجه به درآمدها)، تأکید عملی بر وجوب خمس، بیان عملی موارد مصرف خمس با مصرف آن میان نیازمندان بنی‌هاشم و رسیدگی به شبکه وکالت در جایگاه ابزار و کارگزاران اداره امور تشیع از سوی امام.
با توجه به اتهام بی‌سابقه و بی‌مستند خمس‌گرفتن از منابعی به‌جز غنایم جنگی از جمله ارباح مکاسب و نپرداختن به این مسئله به تفکیک تلاش هر کدام از ائمه شیعه (ع) بر اساس تحلیل تاریخی ادوار خمس، تبیین این تحولات از زاویه امامت امام عسکری (ع) دستاورد جدیدی است که در پژوهش‌های قبلی یافت نمی‌شود؛ این مسئله از نوآوری‌های این مقاله است که به شیوه تحلیلی تاریخی و حدیثی به ‌دست‌ آمده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Imam al-ʿAskarī’s Role in Institutionalizing the Khums

نویسنده English

Mohammad Saeid Nejati
Assistant Professor, Department of History and Sira, Hajj and Pilgrimage Research Center, Qom, Iran
چکیده English

Drawing upon historical evidence and the hadiths transmitted from Imam al-ʿAskarī, this article analyzes his role in institutionalizing the khums within the Shia community during a period of significant challenges to this obligation. According to the available hadiths, the Imam emphasized the rationale behind the obligation of khums, highlighted its comprehensive scope (including all of one’s income), and underscored its practical importance. He also clarified where khums should be spent by distributing it among Hashemite needy and managed a network of deputies to handle Shiite affairs on his behalf.
Undocumented accusations have emerged regarding the reception of khums from sources other than war spoils, such as business profits. Given the lack of research on this issue concerning each Shiite Imam and the historical analysis of various periods of khums, this article contributes by explaining these developments during the Imamate of Imam al-ʿAskarī. This study, conducted using an analytic, historical, and hadith-based method, addresses a previously unexplored area of scholarship

کلیدواژه‌ها English

khums
Imam al-ʿAskarī and khums obligation
deputy organization and Imam al-ʿAskarī
khums on incomes
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1385 ش)؛ علل الشرائع؛ ج اول، قم: کتاب‌فروشی داوری.
_____________ (1395 ش)؛ کمال الدین و تمام النعمة؛ چ دوم، تهران: اسلامیه.‏
ابن‌حمزه طوسى، محمد بن على (1419 ق)؛ الثاقب فی المناقب؛ چ سوم، قم: انصاریان.
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (1379 ش)؛ مناقب آل ابی‌طالب؛ چ اول، قم: علامه.
اشعری، سعد بن عبدالله (1360 ش)؛ المقالات و الفرق؛ چ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
الله‌اکبری، محمد (1387 ش)؛ عباسیان از بعثت تا خلافت؛ قم: بوستان کتاب.
بیهقی، احمد بن حسین (1344 ق)؛ السنن الکبری؛ چ اول، هند: مجلس دائرة المعارف النظامیة.
تبریزی، جواد (14296 ق)؛ الموسوعة الرجالیة؛ چ اول، قم: دار الصدیقة الشهیدة.
ثعلبی، احمد بن محمد (1422 ق)؛ الکشف و البیان؛ چ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جباری، محمدرضا (1381 ش)؛ «نگاهی به انحرافات برخی از کارگزاران ائمه اطهار (ع)»؛ مجله معرفت، ش 52.
_____________ (1382 ش)؛ سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمة؛ قم: مؤسسه آموزشی - پژوهشی امام خمینی.
_____________ (1403 ش)؛ «نمایندگان ائمه: در ایران (از عصر امام صادق تا پایان غیبت صغری)»؛ تاریخ و آیینه پژوهش، پیش‌شماره 1.
جعفریان، رسول (1381 ش)؛ حیات فکری و سیاسی ائمه؛ چ ششم، قم: انصاریان.‏
حر عاملی، محمد بن حسن (1409 ق)؛ تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة (وسائل الشیعة)؛ چ اول، قم: مؤسسه آل البیت.
حمیری، عبدالله بن جعفر (1413 ق)؛ قرب الإسناد؛ چ اول، قم: مؤسسة آل البیت.
حویزى، عبد‌على بن جمعه (1415 ق)؛ تفسیر نور الثقلین؛ چ چهارم، قم: اسماعیلیان.
خویی، سیدابوالقاسم (1372 ش)؛ معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال؛ چ اول، قم: مرکز نشر الثقافه الاسلامیه فی العالم.
شوشتری، محمدتقی (1410 ق)؛ قاموس الرجال؛ چ دوم، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
صفدی، خلیل بن ایبک (1401 ق)؛ الوافی بالوفیات؛ چ دوم، بیروت: دار النشر فرانز شتاینر.
طبرسی، فضل بن حسن (1372 ش)؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ چ سوم، تهران: ناصر خسرو.
_____________ (1417 ق)؛ إعلام الوری بأعلام الهدی؛ چ اول، قم: آل البیت.
طبری، محمد بن جریر (1412 ق)؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ چ اول، بیروت: دار المعرفة.
طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (1407 ق)؛ الخلاف؛ چ اول، قم: جامعه مدرسین.
_____________ (1407 ق)؛ تهذیب الاحکام؛ محقق: خرسان؛ چ چهارم، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
_____________ (1409 ق)؛ إختیار معرفة الرجال؛ چ اول، مشهد: دانشگاه مشهد.
_____________ (1411 ق)؛ کتاب الغیبة للحجة؛ چ اول، قم: [بی‌نا].
_____________ [بی‌تا]؛ الفهرست؛ قم: مکتبة الشریف الرضی.
عده‌اى از علماء (1363 ش)؛ الأصول الستة عشر (ط - دار الشبستری)؛ چ اول، قم: [بی‌نا].
عیاشی، محمد بن مسعود (1380 ش)؛ تفسیر العیاشی؛ چ اول، تهران: المطبعة العلمیه.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق)؛ الکافی؛ چ چهارم، تهران: اسلامیه.
مامقانی، عبدالله (1431 ق)؛ تنقیح المقال فی علم الرجال؛ قم: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
متقی هندی، علی بن حسام‌الدین (1401 ق)؛ کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ تحقیق: بکری حیانی، صفوة السقا؛ چ پنجم، بیروت: مؤسسة الرسالة.
مصطفوی، سیدجواد (1369 ش)؛ ترجمه أصول الکافی؛ چ اول، تهران: اسلامیه.
مفید، محمد بن محمد (1413 ق)؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
‏نجاتی، محمدسعید (1398 ش)؛ «‏بررسی تاریخی نظریۀ بخشیدن خمس توسط امامان شیعه (11 تا 329 ه.ق)»؛ پژوهش‌های فقهی، دوره 15، ش 2.
_____________ (1399 ش)؛ «چرایی عدم ابلاغ وجوب خمس درآمدها (ارباح مکاسب) در زمان پیامبر اکرم (ص)»؛ پژوهش‌های فقهی، دوره 16، ش 2.
_____________ (1399 ش)؛ خمس در بستر تاریخ؛ تهران: نشر مشعر.
نجاشی، احمد بن علی (1365 ش)؛ فهرست أسماء مصنفی الشیعة؛ چ ششم، قم: جامعه مدرسین.
نجفى صاحب الجواهر، محمدحسن (1404 ق)؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام؛ چ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نمازی شاهرودی، علی (1394 ش)؛ مستدرکات علم رجال الحدیث؛ چ اول، قم: جامعه مدرسین.
نوری، حسین (1408 ق)؛ مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ چ اول، بیروت: مؤسسه آل البیت (ع).