پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

اقدام‌های مادر امام عسکری (ع) در مواجهه با فعالیت‌های سیاسی جعفر کذاب پس از شهادت امام عسکری (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد حوزۀ جامعة الزهرا (س)، دکترای تاریخ اهل بیت (ع)، پژوهشگر و مدیر دانشنامه زن مسلمان پژوهشگاه مطالعات اسلامی، قم، ایران
چکیده
شیعیان پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) با تهدیدها و چالش‌هایی از جمله وجود جعفر کذاب و ادعای امامت وی مواجه شدند. نقش‌های سیاسی اجتماعی مادر امام (ع) نیز فعالیت‌های جعفر به‌اختصار و مجزا تبیین شده است؛ اما نوع اقدام‌ها و تقابل آن دو مغفول مانده است. مقاله حاضر به روش توصیفی - تحلیلی با استفاده از منابع تاریخی متقدم به تحلیل اقدام‌های مادر امام (ع) در مواجهه با رفتارهای سیاسی و روانی جعفر کذاب پس از شهادت امام عسکری (ع) می‌پردازد. بر اساس یافته‌ها، اعتقاد به امام ناشناخته و ناپیدا، نبودِ وصیت آشکار و ادعای امامت چالش‌های امامیه بود که مادر امام (ع) با اقدام‌هایی چون شتاب در بازگشت به سامراء، مقابله با ادعای امامت جعفر با نهادن امام زمان (ع) در برابر او و طرح ادعای وصیت و ادعای میراث و پاسخگویی به شیعیان و رفع تحیر موجب شکست جعفر در برنامه‌های سیاسی و اقتصادی شد
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Response by Imam al-ʿAskarī’s Mother to Jaʿfar al-Kadhdhāb’s Political Activities after Imam al-ʿAskari’s Martyrdom

نویسنده English

nahid tayyebi
Professor, Jamiʿa al-Zahra Seminary, PhD in History of Ahl al-Bayt, researcher and manager of Muslim Woman Encyclopedia, Research Institute for Islamic Studies, Qom, Iran
چکیده English

After the martyrdom of Imam al-Ḥasan al-ʿAskarī, the Shias faced significant threats and challenges, including Jaʿfar al-Kadhdhāb’s claim to the Imamate. While Jaʿfar’s activities have been extensively studied, the political and social roles of Imam al-ʿAskarī’s mother remain largely unexamined and overlooked. This article employs a descriptive-analytic method and utilizes early historical sources to analyze the actions taken by the Imam’s mother in response to the political and psychological maneuvers of Jaʿfar al-Kadhdhāb following Imam al-ʿAskarī’s martyrdom. Research findings indicate that the challenges facing Imami Shiism included belief in an unknown and hidden Imam, the absence of an explicit will from Imam al-ʿAskarī, and various claims to the Imamate. The Imam’s mother took decisive actions such as hastening to return to Samarra, countering Jaʿfar’s claim to the Imamate by presenting Imam al-Mahdī, producing a will, claiming the inheritance, responding to Shia inquiries, and addressing their concerns. These efforts culminated in the defeat of Jaʿfar’s political and economic agendas.

کلیدواژه‌ها English

Imam al-ʿAskarī
Imam al-ʿAskarī’s mother
Imam al-Mahdī
Jaʿfar al-Kadhdhāb
the year 260 AH
قرآن کریم
ابن‌ابی‌الثلج، محمد بن احمد (1410 ق)؛ تاریخ أهل البیت؛ قم: آل البیت.
ابن‌حاتم شامی، جمال‌الدین یوسف (1420 ق)؛ الدر النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم؛ قم: جامعه مدرسین.
ابن‌حزم ظاهری، علی بن احمد [بی‌تا]؛ الفصل فی الملل و الاهواء و النحل؛ تصحیح: محمد‌ابراهیم نصر عبدالرحمن؛ بیروت: دار الجبل.
ابن‌شهر‌آشوب مازندرانى، ابوجعفر محمد بن علی (1379 ش)؛ المناقب‏؛ قم: نشر علامه.
ابن‌صباغ مالکى، علی بن محمد (1422 ق)؛الفصول المهمة فی معرفة الأئمة (ع)؛ قم: دار الحدیث.
ابن‌صوفی، ابراهیم بن محمد (1422 ق)؛ المجدی فی انساب الطالبیین؛ تحقیق: احمد مهدوی دامغانی؛ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
ابن‌عنبه حسنی، احمدبن علی (1417 ق)؛ عمدة الطالب فی انساب آل ابی‌طالب؛ قم: انصاریان.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1988 م)؛ لسان العرب؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابو‌نصر بخاری، سهل بن عبدالله (1413 ق)؛ سر السلسله العلویه؛ تحقیق: سیدصادق بحرالعلوم؛ قم: شریف رضی.
احمدی، محمدابراهیم (1382 ش)؛ «سوسن: مادر امام عسکری(ع)»؛ مجله فرهنگ کوثر، ش 60.
اسکافی، محمد بن همام بن سهیل [بی‌تا]؛ منتخب الأنوار فی تاریخ الأئمة الأطهار (ع)؛ قم: دلیل ما.
اشعری، سعد بن عبدالله (1360 ش)؛ المقالات والفرق؛ تهران: علمی و فرهنگی.
تسترى، محمدتقی ‏(1423 ق)؛ رسالة فی تواریخ النبی و الآل؛‏ قم: جامعه مدرسین.
حسین، جاسم (1376 ش)؛ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم؛ ترجمه: سیدمحمد‌تقی آیت‌الهی؛ تهران: امیر کبیر.
خصیبی، حسین بن حمدان (1419 ق)؛ الهدایة الکبرى؛ بیروت: نشر البلاغ.
ذهبی، شمس‌الدین محمد (1413 ق)؛ سیر اعلام النبلاء؛ ‌تحقیق: شعیب الارنووط؛ چ هفتم، بیروت: مؤسسه الرسالة.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد (1413 ق)؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام؛ تحقیق: عمر عبدالسلام تدمرى؛ بیروت: دار الکتاب العربى.
الرازی، ابوحاتم احمد بن حمدان (1957 م)؛ کتاب الزینة؛ مصر: دار الکتاب العربی.
رحمتی، محمدکاظم (1385 ش)؛ «غیبت صغری و نخستین بحران‌های امامیه»؛ تاریخ اسلام، ش 25.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم [بی‌تا]؛ الملل و النحل؛ بیروت: دار المعرفه.
صدوق، محمد بن علی (1378 ش)؛‏ عیون أخبار الرضا (ع)؛ تهران: نشر جهان.
_______________ (1395 ش)؛‏ کمال الدین و تمام النعمة؛ تهران: اسلامیة.
صفار، محمد بن حسن (1404 ق)؛ بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ص)؛ قم: مکتبة آیة الله المرعشى النجفى.
طبرسی، احمد بن علی [بی‌تا]؛ الاحتجاج؛ مشهد: نشرالمرتضی.
طبرسی، فضل بن حسن (1376 ش)؛ اعلام الوری باعلام الهدی؛ قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث.
طبری، محمد بن جریر بن رستم (1413 ق)؛ دلائل الإمامة؛ قم‏: بعثت.
طوسى‏،محمد بن حسن (1411 ق)؛ کتاب الغیبه؛ قم: دار المعارف الإسلامیة.
طیبی، ناهید (1392 ش)؛ پژوهشی نو درباره مادر امام زمان (عج)؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ.
عرفان، امیرمحسن (1390 ش)؛ «نقش باورداشت غیبت در پویایی حیات علمی و فکری شیعیان در قرن سوم و چهارم»؛ مشرق موعود، ش 17.
غفارزاده، علی (1375 ش)؛ پژوهشی پیرامون زندگانی نواب خاص امام زمان؛ قم: نشر نبوغ.
غلمانی، قدرت‌الله (1392 ش)؛ «بررسی شخصیت و عملکرد جعفر بن علی الهادی»؛ اسلام‌پژوهان، ش 3.
کفعمى، ابراهیم بن على ‏(1905 م)؛ المصباح للکفعمی (جنة الأمان الواقیة)؛ قم: دار الرضی (زاهدی).
کشی، محمد بن عمر (1348 ش)؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)؛ مشهد: دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب (1362 ش)؛ الکافی؛ تهران: کتابفروشی علمیه.
مجلسی، محمد‌باقر (1411 ق)؛ بحار الانوار؛ قم: مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیه.
مدرسی طباطبایی، سیدحسین (1386 ش)؛ مکتب در فرآیند تکامل؛ مترجم: هاشم ایزدپناه؛ تهران: کویر.
مسعودی، على بن حسین (1426 ق)؛ إثبات الوصیة للإمام على بن أبى‌طالب؛ قم: انصاریان.
معروف الحسنی، هاشم (1382 ش)؛ سیره الائمة الاثنی عشر (ع)؛ نجف: المکتبه الحیدریه.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (الف) (1413 ق)؛ الارشاد؛ قم: کنگره بزرگداشت مفید.
_______________ (ب) (1413 ق)؛ الفصول المختاره؛ تحقیق: سیدعلی میرشریفی؛ بیروت: دار المفید.
_______________ (1414 ق)؛ الفصول العشره؛ تحقیق: فارس الحسون؛ بیروت: دار المفید.
نعمانی، محمد بن ابراهیم (1426 ق). الغیبة؛ قم: نشر مدین.
نوبختی، حسن بن موسى (1404 ق)؛ فرق الشیعه؛ بیروت: دار الأضواء.
هالم، هاینس (1384 ش)؛ تشیع؛ مترجم: محمدتقی اکبری؛ قم: نشر ادیان.
هوشنگی، حسین (1398 ش)؛ «جعفر بن علی»؛ در: دایرة المعارف بزرگ اسلامی؛ ج 18، تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.