پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

بازشناخت فقهی تعامل اصحاب ائمه (ع) با حاکمان جور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکدۀ مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
یکی از ابعاد مهم امامیه و فقه سیاسی، شیوۀ تقابل با حکومت و حاکمان جور است. این پژوهش درصدد است با روش توصیفی - تحلیلی به سیرۀ علمی و عملی پیشوایان دینی (ع) و ارتباط آنان در مواجهه با حاکمیت جور بپردازد و به این پرسش اساسی پاسخ می‌دهد که چرا برخی از یاران ائمه (ع) در دستگاه خلافت بودند و با آنها تعامل می‌کردند؟ سیره ائمه معصومین (ع) در قبال حاکمان جور چه بوده است؟ دیدگاه مذاهب اسلامی در تقابل با حاکمان جور چیست؟ نقش اقتضائات زمانی در مواجهه با حاکم جور چیست؟ نگارنده کوشیده است‌ با بررسی سبک زندگی ائمه (ع) در مواجهه با حکومت‌ها، پژوهش را در دو وضعیت عادی و ثانویه بررسی کند و به مؤلفه‌هایی همچون زمان و مکان توجه شده است. در شرایط اضطراری با وجود مشروعیت‌نداشتن حاکم، مردم به دلیل مصلحت مهم با حاکم جور تعامل و همکاری دارند تا خطر‌های احتمالی از جامعه مسلمانان برطرف شود؛ اما در شرایط عادی، دو قول اطاعت و عدم اطاعت وجود دارد. قول اطاعت از حاکم جور، فقط نزد اکثریت اهل سنت پذیرفته شده است؛ درحالی‌که برخی از آنان و فقیهان شیعه قبول ندارند. البته ائمه (ع) در بعضی زمان‌ها به دلیل اقتضائات حکم به تعامل همراه با عدم مشروعیت آنان کرده‌اند؛ بنابراین همکاری برخی از اصحاب با اجازه معصومین (ع) برای کمک به شیعیان ستم‌دیده و رفع مشکلات آنان بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Jurisprudential Identification of How the Imams’ Companions Interacted with Unjust Rulers

نویسنده English

ali farsi
Assistant Professor, Department of Law and Comparative Jurisprudence, Faculty of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

One significant dimension of Imamiyya and political jurisprudence is how they faced unjust governments and rulers. This research employs a descriptive-analytic method to explore the theory and practice of religious leaders and their approaches to unjust rulers, addressing the fundamental questions: Why did certain companions of the Imams work within the caliphate system and interact with the caliphs? What was the practice of the Infallible Imams towards unjust rulers? What is the perspective of various Islamic denominations regarding unjust rulers? What role do temporal demands play in interactions with unjust rulers? I examined the lifestyle of the Imams and their approaches to governments, considering these questions in both normal and emergency situations, taking into account factors such as time and place. In urgent conditions, while the ruler has no legitimacy, people interact and collaborate with unjust rulers due to major expediencies to prevent potential dangers to the Muslim community. In normal circumstances, there are two views: compliance and non-compliance with unjust rulers. The former perspective is accepted by the majority of Sunni scholars, while it is rejected by some Sunni and all Shiite jurists. However, in certain circumstances, due to specific requirements, the Imams interacted with such rulers while affirming their illegitimacy. Thus, some of their companions cooperated with the unjust rulers of the time with the permission of the Imams to help the oppressed Shias and address their problems.

کلیدواژه‌ها English

Imams’ companions
unjust rulers
primary ruling
secondary ruling
قرآن کریم
نهج البلاغه، (1379 ش)؛ ترجمه: دشتی.
ابن‌أبی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله (1404 ق)؛ شرح نهج‌البلاغة؛ چ اول، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد (1367 ش)؛ النهایة فی غریب الحدیث و الأثر؛ چ چهارم، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن‌اثیر، عزالدین أبوالحسن على بن ‌ابى‌الکرم (1385 ش)؛ الکامل فی التاریخ؛ بیروت: دار صادر.
ابن‌ادریس حلّى، محمد بن منصور بن احمد (1410 ق)؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى؛ چ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
ابن‌اعثم الکوفى، أبو‌محمد أحمد (1411 ق)؛ الفتوح؛ تحقیق: على شیرى؛ ج اول، بیروت: دار الأضواء.
ابن‌براج، قاضى عبدالعزیز (1406 ق)؛ المهذب؛ چ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
ابن‌حجاج، مسلم (1412 ق)؛ صحیح مسلم؛ چ اول، قاهره: دار الحدیث.
ابن‌حنبل، احمد بن محمد (1416 ق)؛ مسند الإمام أحمد بن حنبل؛ چ اول، بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابن‌شعبه حرانى، حسن بن على (1404 ق)؛ تحف العقول؛ چ دوم، قم: جامعه مدرسین.
ابن‌شهرآشوب مازندرانى، محمد بن على (1379 ش)؛ مناقب آل أبی‌طالب (ع)؛ چ اول، قم: علامه.
ابن‌طاووس، على بن موسى (1348 ش)؛ اللهوف على قتلى الطفوف؛ ترجمه: فهرى؛ چ اول، تهران: جهان.
ابن‌فارس، أحمد بن فارس (1404 ق)؛ معجم مقاییس اللغة؛ چ اول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌قتیبه الدینوری، أبومحمد عبدالله بن مسلم (1410 ق)؛ الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء؛ تحقیق: علی شیری؛ الطبعه الأولى، بیروت: دار الأضواء.
ابن‌ماجه، محمد بن یزید (1418 ق)؛ سنن الحافظ أبى‌عبدالله محمد بن یزید القزوینی ابن‌ماجه؛ چ اول، بیروت: دار الجیل.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)؛ لسان العرب؛ چ سوم، بیروت: دار الفکر.
ابوداود، سلیمان بن اشعث (1420 ق)؛ سنن أبی‌داود؛ چ اول، قاهره: دار الحدیث.
احمدی طالشیان، محمدرضا (1388 ش)؛ تحول مفهوم حاکم جائر در فقه سیاسی؛ چ اول، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
امینی، عبدالحسین (1416 ق)؛ الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب؛ چ اول، قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
انصارى، مرتضى بن محمد‌أمین (1410 ق)؛ کتاب المکاسب (المحشّى)؛ چ سوم، قم: مؤسسه مطبوعاتى دار الکتاب.
الباجی، أبی‌الولید سلیمان بن خلف (1417 ق)؛ النصیحة الولدیة؛ تحقیق: إبراهیم باجس عبدالمجید؛ چ اول، ریاض: دار النشر - دار الوطن.
بحرانی، میثم بن على (1402‍ ق)؛ شرح نهج‌البلاغة؛ چ دوم، قم: دفتر نشر‌الکتاب.
بخارى، محمد بن اسماعیل (1410 ق)؛ صحیح البخاری؛ چ دوم، قاهره: المجلس الاعلى للشئون الاسلامیة، لجنة إحیاء کتب السنة.
البصری، محمد بن سعد بن منیع الهاشمی (1410 ق)؛ الطبقات الکبرى؛ تحقیق: محمد عبدالقادر عطا؛ چ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
پیشوایی، مهدی (1379 ش)؛ سیره پیشوایان؛ چ یازدهم، قم: مؤسسه امام صادق (ع).
ترمذى، محمد بن عیسى (1419 ق)؛ الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی؛ چ اول، قاهره: دار الحدیث.
حائری یزدى، مرتضى بن عبدالکریم (1426 ق)؛ شرح العروة الوثقى؛ چ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
حسینیان، روح‌الله (1382 ش)؛ چهارده قرن تلاش شیعه برای توسعه و ماندن؛ چ دوم، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حسینی زبیدی، محمد مرتضى (1414 ق)؛ تاج العروس من جواهر القاموس؛ چ اول، بیروت: دارالفکر.
حلى، حسن بن یوسف بن مطهر (1411 ق)؛ رجال العلامة الحلی؛ چ دوم، نجف: دار الذخائر.
حمیرى، عبدالله بن جعفر (1413 ق)؛ قرب الإسناد؛ چ اول، قم: مؤسسة آل البیت (ع).
خمینى، سیدروح‌اللّه (1388 ش)؛ ولایت فقیه حکومت اسلامى؛ چ بیستم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
_____________ (1421 ق)؛ کتاب البیع؛ چ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
_____________ [بی‌تا]؛ صحیفه امام؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
دارمى، عبدالله بن عبدالرحمن (1421 ق)؛ مسند الدارمی؛ چ اول، ریاض: دار المغنی.
الدمیری، کمال‌الدین محمد بن موسی (1424 ق)؛ حیاه الحیوان الکبری؛ تحقیق: احمدحسن بسج؛ الطبعه الثانیه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412 ق)؛ مفردات ألفاظ القرآن؛ چ اول، بیروت: دار القلم.
راوندى، قطب‌الدین سعید بن هبة الله (1409 ق)؛ الخرائج والجرائح؛ چ اول، قم: مؤسسه امام مهدى (عج).
زمخشرى، محمود بن عمر (1979 ق)؛ أساس البلاغة؛ چ اول، بیروت: دار صادر.
سبحانى تبریزى، جعفر (1424 ق)؛ المواهب فی تحریر أحکام المکاسب؛ چ اول، قم: مؤسسه امام صادق (ع).
شریف مرتضى، على بن حسین (1405 ق)؛ رسائل الشریف المرتضى؛ چ اول، قم: دار القرآن الکریم.
شفیعی، محمود (1380 ش)؛ «مقدمه و ترجمه: رساله فی العمل مع السلطان سیدمرتضی»؛ نشریه علوم سیاسی، س 4، ش 14.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1413 ق)؛ مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام؛ چ اول، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صاحب بن عباد، إسماعیل بن عباد (1414 ق)؛ المحیط فی اللغة؛ چ اول، بیروت: عالم الکتاب‏.
صدوق، محمّد بن على بن بابویه (1376 ش)؛ الأمالی؛ چ ششم، تهران: کتابچى.
_____________ (1377 ش)؛ الخصال؛ ترجمه: کمره‏اى؛ چ اول، تهران: کتابچى.
_____________ (1378 ش)؛ عیون أخبار الرضا (ع)؛ چ اول، تهران: نشر جهان.
_____________ (1386 ش)؛ علل الشرائع؛ چ اول، قم: کتاب‌فروشى داورى.
صیمرى، مفلح بن حسن (حسین) (1420 ق)؛ غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام؛ چ اول، بیروت: دار الهادی.
طباطبایى، سیدمحمدحسین (1417 ق)؛ المیزان فى تفسیر القرآن؛ چ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
طباطبایی بروجردى، آقاحسین (1429 ق)؛ جامع أحادیث الشیعة؛ چ اول، تهران: فرهنگ سبز.
طباطبایی حائرى، سیدعلى بن محمد (1418 ق)؛ ریاض المسائل؛ چ اول، قم: مؤسسه آل البیت (ع).
طبری، أبوجعفر محمد بن جریر (1387 ش)؛ تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ طبری)؛ تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم؛ الطبعه الثانیة، بیروت: دار التراث.
طریحی، فخرالدین بن محمد (1375 ش)؛ مجمع البحرین؛ چ سوم، تهران: مرتضوى.
طوسى، محمد بن حسن (1407 ق)؛ تهذیب الأحکام؛ تحقیق: خرسان؛ چ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
_____________ (1387 ش)؛ المبسوط فی فقه ‌الإمامیة؛ چ سوم، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
_____________ (1420 ق)؛ فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول؛ چ اول، قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
عاملى، محمد بن حسن (1409 ق)؛ وسائل الشیعة؛ چ اول، قم: مؤسسة آل البیت (ع).
عسکرى، حسن بن عبدالله (1400 ق)؛ الفروق فی اللغة؛ چ اول، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
عسکری، سیدمرتضی (1389 ش)؛ سقیفه؛ چ هفتم، تهران: علامه عسکری.
علامه حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (1412 ق)؛ منتهى المطلب فی تحقیق المذهب؛ چ اول، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
فاضل هندى، محمد بن حسن (1416 ق)؛ کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام؛ چ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
فخرالمحققین حلی، محمد بن حسن (1387 ش)؛ إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد؛ چ اول، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
فراهیدى، خلیل بن أحمد (1409 ق)؛ کتاب العین؛ چ دوم، قم: نشر هجرت‏.
فیومى، أحمد بن محمد (1414 ق)؛ المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر؛ چ دوم، قم: موسسه دار الهجرة.
کشى، محمد بن ‌عمر (1409 ق)؛ رجال الکشی ‌إختیار معرفة الرجال؛ چ اول، مشهد: دانشگاه مشهد.
کلینى، محمد بن یعقوب (1429 ق)؛ کافی؛ چ اول، قم: دار الحدیث.
مجاهد حائرى، سیدمحمد [بی‌تا]؛ کتاب المناهل؛ چ اول، قم: مؤسسه آل البیت (ع).
مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى (1403 ق)؛ بحار الأنوار؛ چ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
محقق کرکى، عاملی، على بن حسین (1414 ق)؛ جامع المقاصد فی شرح القواعد؛ چ دوم، قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
مصطفوى، حسن (1368 ش)؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ چ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
معلوف، لویس (1364 ش)؛ المنجد فی اللغه؛ چ دوم، تهران: اسماعیلیان.
مفید، محمد بن محمد (1413 ق)؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد؛ چ اول، قم: کنگره شیخ مفید.
میرزاى قمّى، ابوالقاسم بن محمدحسن (1413 ق)؛ جامع الشتات فی أجوبة السؤالات؛ چ اول، تهران: مؤسسه کیهان.
_____________ (1427 ق)؛ رسائل المیرزا القمی؛ چ اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
نجاشی، احمد بن على (1365 ش)؛ رجال النجاشی؛ چ ششم، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین بقم المشرفه‏.
نجفى کاشف‌الغطاء، جعفر بن ‌خضر مالکى (1422 ق)؛ کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء؛ چ اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
نسائى، احمد بن على (1411 ق)؛ السنن الکبرى؛ چ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
النیسابوری القشیری، ابوالحسین مسلم بن الحجاج [بی‌تا]؛ صحیح مسلم؛ شرح نووی؛ چ دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
الیعقوبى‏، احمد بن ‌أبى یعقوب [بى‌تا]؛ تاریخ الیعقوبى؛ بیروت: دار صادر.