پژوهشنامه امامیه

پژوهشنامه امامیه

فرقه‌گرایی جدید معنوی (با محوریت تأثیر عرفان نورسی بر اسلام‌گرایی ترکیه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه ادیان و عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشیار و عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
3 استادیار گروه مذاهب کلامی،دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
4 استادیار گروه تصوف و عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
در بررسی عرفان‌های نوظهور و اندیشه‌های مطرح آنها در دنیای اسلام، رابطه سلبی میان عرفان و سیاست همواره یکی از مباحث چالش‌برانگیز به شمار می‌آید؛ درحالی‌که برخی از دولت‌ها و جنبش‌ها در تاریخ اسلام، ساختار و ماهیتی عرفانی دارند و برخی دیگر نیز نظری متفاوت همانند جواد طباطبایی و عبدالکریم سروش را ارائه می‌کنند. از جمله این ارتباط ایجابی می‌توان به اسلام ترکیه (اسلام اجتماعی) اشاره کرد که امروزه نیز این نظریه در قالب دولت در ترکیه حکم‌فرمایی می‌کند. این جنبش به‌شدت تحت تأثیر عرفان نقشبندیه و نورسیه است. این جریان سیاسی - اجتماعی با تأکید بر مؤلفه‌هایی همچون توجه بر اتحاد جهان اسلام و الگوی تمدنی اسلام، رویکرد مثبت به دستاوردهای تمدن غرب، نقش پررنگ ابعاد اجتماعی اسلام، توجه به خدمت و رساندن منفعت به مردم، قرائت میانه روانه و متساهلانه از اسلام، تأکید بر اسلام فرهنگی، مبارزه با جهل و تفرقه با تأکید بر آموزش و تساهل به اقلیت‌های مذهبی، به‌شدت متأثر از دیدگاه‌های عرفانی است. نقطه اتصال دیدگاه عرفانی با دیدگاه اسلامی، اندیشه‌های آقای گولن است؛ ایشان با رویکردی عمل‌گرایانه می‌کوشد با استفاده از ابزارهای قدرت (سخت‌افزار و نرم‌افزار)، برداشتی ملایم از آموزه‌های اسلام به دست دهد. در این پژوهش کوشیده شده است با استفاده از روش تحلیلی – توصیفی، تأثیر عرفان نورسی بر اسلام‌گرایی ترکیه در قالب فرقه‌گرایی جدید معنوی بررسی و تحلیل شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Modern Spiritual Sectarianism: The Influence of Nursî’s Mysticism on Islamism in Turkey

نویسندگان English

ghader hafez 1
hadi vakili 2
Seyed Mohammad Mahdi Hosseinpoor 3
Reza Elahimanesh 4
1 Assistant Professor, Department of Religions and Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Associate Professor, Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Theological Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
4 Assistant Professor, Department of Sufism and Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

In examining newly emerged mysticisms and mystical thoughts in the Islamic world, a challenging issue is the negative relationship often perceived between mysticism and politics. However, some states and movements throughout Islamic history have had a mystical structure and nature. Scholars like Javad Tabatabai and Abdolkarim Soroush offer differing theories on this relationship. An example of a positive relationship between mysticism and politics is found in the social Islam of Turkey, where this theory influences the Turkish government. This movement is significantly impacted by Naqshbandi and Nursi mysticism. This political-social movement, influenced by mystical perspectives, emphasizes elements such as the unity of the Islamic world, the civilizational model of Islam, a positive approach to the achievements of Western civilization, the prominent role of the social aspects of Islam, the provision of services and utilities to people, a moderate interpretation of Islam, cultural Islam, fighting ignorance and division through education, and tolerance towards religious minorities. The connecting point between the mystical view and the Islamic perspective is the ideas of Fethullah Gülen. By adopting a pragmatic approach, Gülen endeavors to utilize both hard and soft power tools to offer a moderate interpretation of Islam. This research employs an analytic-descriptive method to examine and analyze the influence of Nursi mysticism on Islam in Turkey in terms of modern spiritual sectarianism.

کلیدواژه‌ها English

mysticism
Naqshbandi
Nursi order
social Islam
Fethullah Gülen
Islamism
ارول قلیچ، محمود (1382 ش)؛ «تصوف در آسیای صغیر و بالکان»؛ در: دانشنامه جهان اسلام؛ ج 7، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی.
ازدالگا، الیزابت (1389 ش)؛ نقشبندیه در آسیای غربی و مرکزی، تغییر و تداوم؛ ترجمه: فهیمه ابراهیمی؛ تهران: [بی‌نا].
امام‌جمعه‌زاده، سیدجواد و محمودرضا رهبر قاضی (1392 ش)؛ «تحول گفتمان هویت در ترکیه از کمالیسم به اسلام‌گرایی با تأکید بر حزب عدالت و توسعه»؛ جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، ش 3.
انتخابی، نادر (1392 ش)؛ دین، دولت و تجدد؛ تهران: هرمس.
زارع، محمدرضا (1382 ش)؛ علل رشد اسلام‌گرایی در ترکیه؛ ویراستار: مرتضی قدیری؛ تهران: مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.
سجادی، ضیاءالدین، احمد آشتیانی و کریم امیری فیروزکوهی  (1423 ق)؛ مقدمات تأسیسیه فی التصوف و العرفان و الحقیقة المحمدیة؛ بیروت: دار الهادی.
فلاح، رحمت‌الله (1389 ش)؛ «ماهیت‌شناسی جنبش اسلامی فتح‌الله گولن در ترکیه»؛ فصلنامه مطالعات راهبردی جهان اسلام، س ۱۱، ش ۴۳.
قهرمان‌پور، عسگر (1390 ش)؛ «پدر اسلام سیاسی یا اجتماعی»؛ مهرنامه، ش 10.
کمالیان، عزیز و عباس صالحی نجف‌آبادی (1394 ش)؛ «رابطه عرفان و سیاست در اندیشه سیاسی با تأکید بر دولت امامت‌گرای عرفان‌محور اسماعیلیان نزاری (حسن صباح)»؛ فصل‌نامه علمی - پژوهشی عرفانیات در ادب فارسی، ش 24.
مطهری، مرتضی (1373 ش)؛ آشنایی با علوم اسلامی؛ ج 2، قم: صدرا.
موثقی گیلانی، احمد و امین اعتمادی‌فرد (1393 ش)؛ «زمینه‌های تفاوت اسلام‌گرایی در ایران و ترکیه»؛ دوفصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات تاریخی جهان اسلام، س 2، ش 4.
نورالدین، محمد (1382 ش)؛ ترکیه جمهوری سرگردان؛ تهران: مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.
نورسی، سعید (1396 ش)؛ مکتوبات؛ ترجمۀ داود وفایی؛ تهران: رساله.
نوروزی فیروز، رسول (1392 ش)؛ «فراز و فرود جریان‌های اسلامی در ترکیه معاصر و نسبت آن با انقلاب اسلامی»؛ پژوهش‌های منطقه‌ای، ش 2.