دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 02 20 The Quiddity and Existence of Knowledge and Free Will: An Examination of Two Central Concepts in the Problem of the Ascription of Divine Foreknowledge to Human Free Will چیستی و هستی علم و اختیار؛ بررسی دو مفهوم اصلی در مسألۀ تعارض علم پیشین الهی با اختیار انسان 7 26 243114 10.22034/jis.2026.515126.2018 FA زهرا سرگزی دانشجوی دکتری وهابیت شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران ابراهیم قاسمی استادیار گروه مذاهب اسلامی ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) سید مهدی علیزاده موسوی استادیار گروه مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) Journal Article 2025 04 05 Explaining how divine knowledge pertains to creatures before their creation is a longstanding concern for theists. On one hand, they cannot consider God ignorant of matters such as human voluntary actions or allow error in His knowledge; on the other hand, they cannot deny the dichotomy of voluntary and involuntary actions, which they acknowledge based on a certain form of intuition. Consequently, each group has endeavored to find a way to resolve the apparent conflict between divine foreknowledge and human free will. Based on the method of logical analysis of concepts, and on the hypothesis that this conflict is a prima facie conflict and cannot be considered among the established, [intractable] ones, this article analyzes the quiddity and existence of knowledge and free will, thereby opening a new path toward resolving the problem of the conflict between foreknowledge and free will. By demonstrating the relationship of possession and [non-existence in the sense of] privation (ʿadam wa malaka) between knowledge and ignorance, it is proven that not only the negation of absolute knowledge, but the negation of knowledge absolutely from the Necessary Being (Wājib al-Wujūd) does not lead to a deficiency in His holy essence. Furthermore, by removing will from the list of psychological states, this research reveals the negligence evident in the translation of the concept, aiming to fundamentally address and resolve this conflict. تبیین چگونگی تعلق علم الهی به مخلوقات، پیش از خلق آن‌ها از دغدغه‌های دیرین خداباوران است؛ آن‌ها از یک سو نمی‌توانند خداوند را نسبت به اموری چون افعال اختیاری انسان، جاهل بدانند یا خطا را به علم او راه دهند، و از دیگر سوی نمی‌توانند دوگانهٔ افعال اختیاری و افعال غیر اختیاری را که براساس نوعی شهود بدان اذعان دارند، منکر شوند؛ بنابراین هر گروهی کوشیده‌اند تا به طریقی از تعارض علم پیشین الهی با اختیار انسان رهایی یابند. این مقاله بر پایهٔ روش تحلیل منطقی مفاهیم، و براساس این فرضیه که آن تعارض، تعارضی بدوی است و نمی‌تواند در شمار تعارضات مستقر جای داشته باشد، چیستی و هستی علم و اختیار را تحلیل کرده و از این طریق، راهی تازه را به مقصد حل مسئلهٔ تعارض علم پیشین با اختیار انسان گشوده است. با نشان دادن نسبت ملکه و عدم ملکه بین علم و جهل، اثبات می‌ِشود که نه‌تنها سلب علم مطلق، بلکه سلب علم، مطلقاً از واجب‌الوجود به نقص در ذات اقدس الهی نمی‌انجامد. همچنین این پژوهش با حذف اراده از فهرست حالات نفسانی، تسامحی را که در مرحلهٔ ترجمهٔ مشهود به مفهوم صورت گرفته، نشان می‌دهد تا به صورتی بنیادین به رفع آن تعارض اقدام کند.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_243114_d6803123f2901533ac2c2c75c9f9f294.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 03 20 A Critical Examination of Theological Views on "The Principle of the Existence of Imamate and Its Superiority" in the Verse of the Trial of Prophet Abraham (AS) نقد و بررسی آرای کلامی پیرامون "اصل وجود امامت و برتری آن" در آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع) 27 72 236012 10.22034/jis.2025.405013.1903 FA کاظم استادی دانش آموخته کارشناسی ارشد قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث،قم، ایران 0000-0002-4250-3189 Journal Article 2023 07 02 From the beginning of his prophetic mission, the Prophet (SAWA) demonstrated serious concern not only for introducing his immediate successor but also for the matter of the Imamate of Muslims after him. To substantiate the issue of Imamate and succession to the Prophet (AS), Shi'a theologians have adduced theological and historical arguments, as well as certain verses of the Holy Qur'an, such as the Verse of Trial (Āyat al-Ibtilā': 2:124) concerning Prophet Abraham (AS) or the Verse of Imamate. The most significant general flaw in citing isolated or selective verses for theological issues and hypotheses is the neglect of the overarching thematic unity of [the verses within] a Sūrah or a thematic section within the Sūrahs of the Qur'an. This means that every verse of the Holy Qur'an must be interpreted and explained within the context of its preceding and succeeding verses and the framework of the Sūrah as a whole. Therefore, the theological propositions derived from the Verse of Trial of Prophet Abraham (AS) must be independently examined and analyzed from this perspective. Employing a library-based analytical research method, this study examines theological propositions pertaining to the principle of the existence of Imamate and its superiority in the Verse of Trial, such as: 1) the Verse of Trial concerns the issue of Imamate; 2) the Verse of Trial proves the existence of the issue of Imamate; (3) Imamate is distinct from prophethood and messengership (risālah); and 4) the station of Imamate is higher than that of prophethood. The study concludes that deriving these propositions from verse 124 of Sūrat al-Baqarah is strained and forced, and that arguing for them through the Verse of Trial of Prophet Abraham (AS) is invalid; thus, serious criticisms confront this derivation and argumentation. پیامبر اسلام(ص) از ابتدای دوران رسالتشان، ضمن معرفی خلیفه خویش، همچنین به مسئله امامِ مسلمانان پس از خود، اهتمام جدی داشته‌اند. به همین منظور، متکلمان شیعه برای اثبات مسئله امامت و جانشینی پیامبر؟ص؟ به دلایل کلامی، تاریخی و نیز برخی از آیات قرآن کریم، همانند آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع) یا آیه امامت استشهاد نموده‌اند. مهم‌ترین اشکال کلی استناد به آیاتِ تک یا گزیدۀ آیات برای مسائل و فرضیه‌ها، غافل‌شدن از روح کلی آیات یک سوره یا یک بخش موضوعی سوره‌های قرآن است؛ به این معنا که لازم است هر آیه از قرآن کریم را در سیاق آیات قبل و بعد و چهارچوب سوره، تفسیر و تبیین کرد. بنابراین لازم است تا گزاره‌های کلامی استنباط‌شده از آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع) از این منظر مورد بررسی و تجزیه و تحلیلِ مستقل قرار گیرند. در این پژوهش با روش تحقیق کتابخانه‌ای-تحلیلی، ضمن بررسی گزاره‌های کلامی ذیل اصل وجود امامت و برتری آن در آیه ابتلاء همانند: «1ـ آیه ابتلاء پیرامون مسئله امامت است. 2ـ آیه ابتلاء دلیل اثبات وجود مسئله امامت است. 3ـ امامت، غیر از نبوت و رسالت است. 4ـ مقام امام بالاتر از نبوت است»، مشخص شد که استنباط این گزاره‌ها از آیه 124 سوره بقره همراه با تکلف است و استدلال برای آنها به‌وسیله آیه ابتلای حضرت ابراهیم(ع) ناوارد است و نقدهای جدی برای این استنباط و استدلال، پیش‌ روی ما قرار دارد.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_236012_eead223b6d5936699d41f4423108676b.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 03 20 An Assessment of the Occasions of Revelation (Asbāb al-Nuzūl) of the Verse of Wilāyah in Sunni Traditions Using the Method of Presentation to the Holy Qur'an سنجش اسباب نزول آیه ولایت در روایات عامه با روش عرضه به قرآن کریم 73 104 245679 10.22034/jis.2026.245679 FA مهدی مشایخی دانشجوی دکتری مدرسی معارف قرآن و متون اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی،قم، ایران محمد هادی منصوری استادیار گروه معارف، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران محمد علی مجد فقیهی استادیار گروه معارف، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران Journal Article 2024 12 13 Fabrication (jaʿl), distortion (taḥrīf), misreading (misspelling, etc.) (taṣḥīf), and paraphrasing (naql bi al-maʿnā) with incorrect meaning are among the most significant harms affecting hadiths, particularly in Sunni sources. The spread of these harms after the demise of the Holy Prophet (SAWA) underscores the necessity of critically examining traditions, especially those related to the occasion of revelation of the Verse of Wilāyah (5:55). To uncover and counter fabricated occasions of revelation, a content criticism of traditions based on presenting hadith to the Qur'an—following the recommendation of the Holy Prophet (SAWA) and the Infallible Imams (AS)—was adopted as the basis for analysis. This research aims to take a step towards refining the research environment and discovering the true school of thought by identifying traditions compatible and incompatible with the Qur'an and reducing the influence of fabricated hadiths related to the occasion of revelation. To this end, a narrative-revelatory study has been organized using a descriptive-analytical method. Based on the findings of this research, five categories of traditions concerning the occasion of revelation of the Verse of Wilāyah (5:55) are mentioned in Sunni sources; including: "the complaint of `Abdullah ibn Salam", "Abu Bakr", and "the giving of a ring to a poor person by Amīr al-Mu'minīn ʿAlī (AS)". In the process of presenting these traditions to the Holy Qur'an, only the last-mentioned tradition is fully compatible with the text of the Verse and thus acceptable, and other cases are rejected and unacceptable due to reasons such as non-conformity with the verse's content and inconsistency with the Qur'anic context. جعل، تحریف، تصحیف و نقل به معنای نادرست، از مهم‌ترین آسیب‌های روایات، به‌ویژه در منابع اهل‌سنت، به ‌شمار می‌روند. گسترش این آسیب‌ها پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، ضرورت نقد روایات را دوچندان می‌سازد؛ به‌ویژه روایات مرتبط با شأن نزول آیهٔ ولایت. برای کشف و مقابله با اسباب نزولِ جعلی، نقد محتوایی روایات بر پایهٔ عرضهٔ حدیث بر قرآن -براساس توصیهٔ پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(عهم)- مبنای تحلیل قرار گرفت. این پژوهش بر آن است که، با شناسایی روایات سازگار و ناسازگار با قرآن و کاهش نفوذ احادیث جعلیِ مرتبط با شأن نزول، گامی در جهت پالایش فضای پژوهش و کشف مذهب حق بردارد. به این منظور، پژوهشی نقلی- وحیانی با روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته است. بر پایهٔ یافته‌های این پژوهش، پنج دسته روایت دربارهٔ سبب نزول آیهٔ ولایت در منابع اهل‌سنت ذکر شده است؛ ازجمله: «شکایت عبدالله ‌بن ‌سلام»، «ابوبکر» و «اعطای انگشتر به فقیر از سوی امیرالمؤمنین(ع)». در فرایند عرضهٔ این روایات بر قرآن کریم، تنها روایت اخیر با متن آیه کاملاً سازگار و پذیرفتنی است و دیگر موارد، به‌دلایلی چون عدم انطباق با مضمون آیه و ناسازگاری با سیاق قرآنی، مردود و غیرقابل پذیرش‌اند.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_245679_b8846a4c2f675cc57b6f6b084ca54b37.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 03 20 A Sociological Analysis of the Causes for the Establishment and Consolidation of the Shi'a School of Thought in Safavid Iran: Contexts and Functions تحلیل جامعه‌شناختی علل استقرار و قوام مذهب شیعه در ایران عصر صفوی (زمینه‌ها و کارکردها) 105 134 236003 10.22034/jis.2025.442668.2026 FA سید کمال سجادی دانشجوی دکتری جامعه شناسی واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران 0009-0000-3538-1091 سید محمد ثقفی زاده استادیار دانشکده علوم اجتماعی واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی تهران،ایران 0009-0009-2119-2586 حسین آقا جانی مرسا دانشیار دانشکده علوم اجتماعی واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی تهران،ایران 0009-0005-9603-5447 Journal Article 2025 04 28 This research provides a sociological analysis of the causes underlying the establishment and consolidation of the Shi'a school of thought in Safavid Iran, with attention to [historical]contexts and [social] functions. At the beginning of his reign in 907 AH/1501 CE, Shah Ismail I declared Twelver Shi'ism as the state religious denomination, thereby altering the religious orientation of the Iranian people and ushering in a profound transformation in Iranian society. The promotion of Shi'ism during this period unified Iran, rendered it cohesive and resilient against external invasions—particularly from the Ottomans, Uzbeks, and even the Portuguese—and inaugurated a new chapter in the endurance of the Iranian state and nation. The aim of this study is to present a sociological analysis of how the Shi'a religious denomination was established and consolidated during the Safavid era, and to examine the relevant variables within the framework of functionalism. For this purpose, a library-based method and the study of documents and authoritative texts were employed. Following the institutionalisation of the Twelver Shi'a faith, Shi'a scholars and jurists played an influential role within the state structure, while the Safavid monarchs, in turn, harnessed the capacities, resources of jurisprudence (fiqh), sacred law (shariʿa), independent reasoning (ijtihād), and Shi'a discourse to strengthen the foundations of the Safavid polity. In this research, the Safavid state is conceptualised as an integrated whole and a system, and its function in formalising and promoting the Shi'a religious denomination is examined through the analytical lens of social systems and the method of structural functionalism. The outcome of this research is a sociological analysis of the causes for the establishment and consolidation of the Shi'a religious denominaion in Safavid Iran, and the identification of the independent variables that influenced this process. در این پژوهش علل استقرار و قوام مذهب شیعه در ایران دورۀ صفوی با توجه به زمینه‌ها و کارکردها مورد تحلیل جامعه‌شناختی قرار گرفته است. شاه‌اسماعیل اول صفوی در آغاز حکومت خود در سال 907ق با اعلام رسمیت شیعۀ امامیه مسیر مذهب مردم ایران را تغییر داد و جامعۀ ایرانی تحولی عمیق را شاهد بود. ترویج تشیع در این دوران، ایران را متحد، منسجم و مقاوم در برابر تهاجمات خارجی -به‌ویژه از سوی عثمانی‌ها، ازبک‌ها و حتی پرتغالی‌ها- ساخت و فصل نوینی در پایداری ملک و ملت ایران گشود. هدف این تحقیق، ارائهٔ تحلیلی جامعه‌شناختی از چگونگی استقرار و قوام مذهب شیعه در دورۀ صفوی و بررسی متغیرهای مرتبط با آن در چارچوب کارکردگرایی است. در این راستا، روش کتابخانه‌ای و مطالعهٔ اسناد و کتب معتبر به‌ کار گرفته شد. با نهادینه شدن مذهب امامیه، علما و فقهای شیعه در ساختار حکومت، نقشی مؤثر ایفا کردند و سلاطین صفوی نیز از ظرفیت‌ها، امکانات فقه، شریعت، اجتهاد و گفتمان تشیع در تحکیم اساس نظام صفویه بهره بردند. در این پژوهش حکومت صفویان به‌صورت یک کل و یک نظام در نظر گرفته شده و با ابزار تحلیلی نظام اجتماعی و با روش کارکردگرایی (ساختاری) کارکرد آن در رسمیت و ترویج مذهب شیعه بررسی شده است. نتیجۀ این تحقیق، ارائهٔ تحلیلی جامعه‌شناختی از علل استقرار و قوام مذهب شیعه در دورۀ صفویه در ایران و شناسایی متغیرهای مستقل مؤثر در این موضوع است.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_236003_bbd6ffb9dc4fb9e995a9d2350cac8842.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2025 03 19 A Critique of Nasser al-Qifari's Claim Regarding the Belief in Rajʿah (Return) in Shi'a Thought (Based on an Analysis of the Developmental Trajectory of the Doctrine of Rajʿah) نقد مدعای ناصرالقفاری پیرامون باور به رجعت در اندیشه شیعی (بر پایه واکاوی سیرتطور آموزه رجعت) 135 158 235997 10.22034/jis.2025.458402.1958 FA سیدمحمد عبادی اردهائی دانشجوی دکترای شیعه شناسی (گرایش کلام)، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران مصطفی جعفرطیاری دانشیار گروه شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران رضا شجاعی مهر پژوهشگر مهدویت، مؤسسۀ آیندۀ روشن Journal Article 2024 05 19 Among the distinguishing features of Shi'a thought is the belief in rajʿah (the Return). Islamic theologians and scholars have produced numerous works to substantiate and rationalize this belief. However, what is frequently encountered in some contemporary research by Salafi thinkers and researchers is the assertion that the belief in rajʿah was introduced into the Shi'a doctrinal system from Jewish thought during the third and fourth centuries AH (ninth and tenth centuries CE) by ghulāt (extremists) such as ʿAbdullah ibn Saba'. Therefore, conducting an independent study to identify and explain the developmental trajectory of this doctrine seemed necessary in order to critique the aforementioned claim. Based on the findings of this research, which was conducted using a descriptive-analytical method, it is concluded that, besides the lack of sufficient evidence for the historical existence of Ibn Saba', there is no documentation indicating his belief in rajʿah or his attempt to inculcate such a belief among Muslims. Furthermore, the concept of rajʿah fundamentally has no place in Jewish religious texts. Consequently, attributing rajʿah to Jewish sources and its transmission to Shi'ism via ʿAbdullah ibn Saba' is historically invalid. ازجملۀ تمایزات اندیشۀ شیعی، باور به رجعت است. متکلمان و اندیشمندان اسلامی، نگاشته‌های فراوانی را برای اثبات این باور و مستدل ساختن آن ارائه کرده‌اند. اما آنچه امروزه در پاره‌ای از پژوهش‌های برخی از اندیشمندان و پژوهشگرانِ سلفی به‌وفور به چشم می‌خورد این است که اعتقاد به رجعت، از قرن سوم و چهارم به بعد، توسط غلاتی چون عبدالله بن سبأ از اندیشۀ یهود به منظومۀ اندیشۀ شیعی وارد شده است. از‌این‌رو ارائۀ پژوهشی مستقل دربارۀ شناسایی و تبیین سیر تطور این اندیشه، ضروری به نظر می‌رسید تا از این رهگذر، به نقد مدعای مذکور پرداخته شود. بر پایۀ یافته‌های این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی به نگارش درآمده، افزون‌بر اینکه شواهد کافی برای اثبات وجود تاریخی ابن‌سبأ وجود ندارد، هیچ سندی دال بر باورمندی وی به رجعت و تلاش او برای تلقین چنین باوری به مسلمانان وجود ندارد. افزون‌بر این اساساً مفهوم رجعت در متون دینیِ یهود جایگاهی ندارد. بنابراین، نسبت دادن رجعت به منابع یهودی و انتقال آن به تشیع از طریق عبدالله بن سبأ، از نظر تاریخی بی‌اعتبار است.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_235997_886f1ce860d1d33aad3c2a55482fa277.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 03 20 Strategies of Imam al-Sajjad (AS) in Confronting Racial Discrimination راهبردهای امام سجاد (ع) در مقابله با تبعیض نژادی 159 190 236008 10.22034/jis.2025.463126.1965 FA فاطمه عابدی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث - دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی - دانشگاه بین المللی امام خمینی ره - قزوین - ایران محمد مولوی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی ره، قزوین، ایران. 0000-0002-2694-2384 Journal Article 2024 06 15 One of the various deviations during the era of Imam al-Sajjād (AS), rooted in the ideological, political, and social atmosphere of that time, was racial discrimination, which had manifested in different forms within society. Preferring Arabs over non-Arabs, tribes boasting to one another, dehumanizing non-Arabs, and Arabs refraining from marrying non-Arabs are examples of this phenomenon. This research employs a descriptive-analytical method to examine the theoretical and practical strategies of Imam al-Sajjād (AS) in confronting racial discrimination. The results indicate that the Imam addressed this social deviation theoretically through awareness-raising, strengthening religious foundations, and increasing insight, and practically by presenting a practical model. یکی از انواع انحرافات عصر امام سجاد (ع) که ریشه در فضای عقیدتی، سیاسی و اجتماعی آن دوران داشت تبعیض نژادی بود که به شکل‌های گوناگون در جامعه متبلور شده بود. مقدم دانستن عرب بر غیر عرب، مباهات ورزیدن قبائل نسبت به یک‌دیگر، غیر عرب را انسان ندانستن، ازدواج نکردن عرب با غیرعرب نمونه‌هایی از آن‌هاست. این پژوهش با روش توصیفی ‌ـ ‌تحلیلی به بررسی راهبردهای نظری و عملی امام سجاد (ع) در مقابله با تبعیض نژادی می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد امام (ع) در بعد نظری از طریق آگاهی بخشی و تقویت بنیه اعتقادی و بصیرت افزایی و همچنین در بعد عملی با ارائه الگوی عملی به مقابله با این انحراف اجتماعی پرداخته است.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_236008_d57c8b68373d3d3cfe5db1daf76c8126.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 03 20 The Distinction Between Intellect (ʿAql) and Innate Nature (Fiṭrah) as a Basis for Differential (Social) Rights: A Critical Examination of ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī's Views in His Exegesis of Qur'anic Verses on Women تفاوت عقل و فطرت مبنایی برای تفاوت حقوق(اجتماعی): بررسی انتقادی آرای علامه طباطبایی در تفسیر آیات زنان 191 216 236007 10.22034/jis.2025.496889.2000 FA متینه السادات موسوی دانشجوی دکتری رشتۀ علوم قرآن و حدیث، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0000-0002-1683-0557 مهرداد عباسی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 2025 02 28 ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī, in his exegesis Al-Mīzān, adopts a distinctive approach to Qur'anic verses concerning women. He raises various historical, legal, and social dimensions and novel aspects that received less attention in earlier exegetical works. Upon reflection, it becomes evident that in advancing his views, ʿAllāmah relies on certain foundational principles for which sufficient evidence is not provided. The premise that legal rulings are grounded in intellect (ʿaql) and innate nature (fiṭrah) constitutes one of the most central interpretive foundations in his treatment of verses on women in Al-Mīzān. Presupposing the superiority of men's intellect without offering rational proof or transmitted evidence, ʿAllāmah interprets the relevant Qur'anic verses and makes this principle the primary basis for legal differentials between men and women. Accordingly, men's authority (qawwāmiyyah) over women is attributed to the superiority of men's intellect; women are precluded from certain governing positions due to their purported deficiency in rationality; and even differences in inheritance are traced back to the superior status of men's managerial capacity. Regarding polygamy, he enumerates certain considerations of public interest (maṣlaḥah) but considers its appropriateness for men to be entirely rooted in innate nature (fiṭrah). یکی از مباحثی که علامه طباطبایی در تفسیر المیزان بدان توجه ویژه داشته‌است نگاه متفاوت تفسیری به آیات ناظر بر زنان است. وی در بررسی این آیات به وجوه مختلف تاریخی، حقوقی، اجتماعی پرداخته و ابعاد جدیدی را مطرح کرده که در کتب تفسیری متقدم کمتر بدان توجه شده بود. لکن در کنار این دقایق تفسیری با تامل وتعمق در آراء ایشان به نظر می‌رسد علامه در ارائة نظرات خود به مبانی استناد می‌کند که برای اثبات آن شواهدکافی اقامه نمی‌شود. عقل و فطری بودن احکام ازمحوریترین مبانی تفسیری آیات زنان در المیزان است. علامه با پیش‌فرض گرفتن برتری عقل مردان بدون ارائة مستندات عقلی یا شواهد نقلی به تفسیر آیات مربوط به زنان پرداخته واین مبنا در آراء ایشان محور اصلی تفاوتهای حقوقی بین زن و مرد قرارگرفته است. قوامیّت مردان بر زنان به علت برتری خرد مردان است. ممنوعیت زنان از برخی مناصب حکومتی بعلت ضعف عقلانیت زن است و حتی تفاوت ارث نیز به برتری جایگاه تدبیر مردانه برمی‌گردد.علامه برای تعدد زوجات مصالحی را برمی‌شمرد اما اقتضای آنرا برای مردان امری کاملا فطری می‌داند و شهوتی که نباید برای این جنس به هیچ وجه محصور شود نکته‌ای که ممکن است شبهة سوگیری جنسیتی رابه دنبال داشته باشد.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_236007_16ed9d22b7fdde24ca7eb7baf3637d8f.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 02 20 The Role of the Umayyads in Creating Doctrinal Crises for the Shi'a in the Three Spheres of the Ummah, Imamate, and Shariʿa نقش امویان در ایجاد بحران‌ عقیدتی شیعیان در سه ساحت امت، امامت و شریعت 217 244 235999 10.22034/jis.2025.523515.2030 FA علی فارسی مدان استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) سیدمحمد حسینی استادیار گروه تاریخ اسلام، دانشکده تاریخ، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران 0000-0002-8363-1830 Journal Article 2025 07 20 According to historical sources, the Umayyads faced crises in legitimacy, religiosity (i.e. religious observance), and deviation from Islamic principles. To overcome these, they sought to transform Islamic society in accordance with their own methods. Accordingly, using a descriptive-analytical method and relying on historical reports and narratives, this study aims to investigate the role of the Umayyads in creating doctrinal crises for the Shi'a in the three spheres of the Ummah, Imamate, and Shariʿa (Shariah). By creating a crisis in the sphere of the Ummah, the Umayyads sought to undermine the unity of the community and the obligation of enjoining good and forbidding evil, leading to their crisis and destruction. Regarding the issue of Imamate, by normalizing the violation of the oath of allegiance (bayʿah) with the aim of introducing a new governing structure, they actualized the system of hereditary succession (wilāyat al-ʿahd) in order to eliminate the Imamate. By creating a crisis in the sphere of religion and Shariʿa, they sought to obliterate Islamic rites and oppose divine and prophetic tradition, which resulted in the two tragedies of al-Ḥarrah and the desecration of Mecca. By enacting laws such as the cursing and vilification of Imam ʿAlī (AS), they aimed to humiliate Shi'a society and erase Islamic teachings and values. To consolidate their measures, the Umayyads promoted theological determinism (jabr), pursuing three main objectives: legitimizing the Umayyad government, consolidating their self-proclaimed Imamate through the structure of hereditary succession, and absolving themselves of blame for the tragedy of Karbala. براساس اسناد تاریخی، امویان با بحرانهایی در مشروعیت، دین‌داری و انحراف از اصول اسلامی روبه‌رو بودند که برای برون‌رفت از آن تلاش کردند تا جامعۀ اسلامی را مطابق روش‌های خود تغییر دهند. بر این اساس، پژوهش حاضر درصدد است با روش توصیفی تحلیلی و تکیه بر گزارش‌ها و روایت‌های تاریخی به چیستی نقش امویان در ایجاد بحرانی‌های عقیدتی شیعیان در سه ساحت امت، امامت و شریعت بپردازد. امویان با ایجاد بحران در ساحت امت؛ وحدت و فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر را با بحران و نابودی مواجه سازند. در مسئلۀ امامت با عادی‌سازی حرمت نقض بیعت با هدف طرح معرفی ساختارجدید حاکمیتی، ولایتعهدی را عملی ساختند تا به حذف امامت برسند. ایشان با ایجاد بحران‌ در ساحت دین و شریعت در مقام حذف شعائر اسلامى و مقابله با سنت الهی و نبوی برآمدند که منجر به دو فاجعۀ حره و هتک حرمت مکه گردید. با وضع قوانینی چون سب و ناسزا به امام على؟ع؟ درصدد تحقیر جامعۀ شیعی و حذف آثار و ارزش‌های اسلامی برآمدند. امویان برای تثبیت اقدامات با ترویج جبرگرایی سه هدف عمدۀ: مشروعیت‌بخشی به حکومت بنی‌امیه، تحکیم امامت خودخوانده با ساختار ولایتعهدی و عدم تقصیر در حادثه کربلا را دنبال می‌کردند.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_235999_6da25d63cebb0a00b7f582f50293f758.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 03 20 A Critical Examination of Heinz Halm's Theory Regarding Jaʿfar ibn ʿAlī's Claim to the Imamate بررسی انتقادی نظریه هاینس هالم در مورد ادعای امامت جعفر بن علی (فرزند امام هادی علیه السلام) 245 268 236009 10.22034/jis.2025.434930.1931 FA سید قاسم رزاقی موسوی استادیار گروه تاریخ تشیع، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران زینب رضانژاد کلائی طلبه سطح چهار، جامعه الزهراء(سلام الله علیها) ، قم، ایران Journal Article 2024 01 10 Jaʿfar, the son of Imam al-Hādī (AS), was a member of the Imamate family who, during three distinct periods of his life, directly or indirectly laid claim to the Imamate. This claim led to the formation of deviant movements in his own time and has been exploited by some contemporary researchers and orientalists. This article, employing a descriptive-analytical method and library-based data collection, aims to briefly examine and critique the perspective of the German scholar Heinz Halm regarding the Imami Shi'a belief in a hidden son for Imam Hasan al-ʿAskarī (AS). Halm cites the absence of an evident son for Imam al-ʿAskarī (AS), Jaʿfar's reliance on his familial lineage, the lack of mention of the name of the Imam of the Age (AS) in Imam al-Askari's will, and the contrast between the claim of an absent Imam and the physical presence and claim of Jaʿfar ibn ʿAlī as evidence for Jaʿfar's Imamate and the Shi'a's initial acceptance of him as Ithe Imam after Imam al-ʿAskarī (AS). The findings of this article indicate that Halm did not make proper use of Shi'a sources and that the mere absence of a name in a will cannot be proof of a claim's invalidity. By citing historical evidence and indications—including the negative reaction of Shi'a scholars, the rejection of Jaʿfar's claim by the representatives of the Imam of the Age (AS), the absence of signs of Imamate in Jaʿfar, especially the Shi'a emphasis on divine designation (naṣṣ), and the role of the Wikala network in undermining Jaʿar's claim—the falsehood of Halm's assertion and the establishment of the Imamate of Imam al-Mahdi (AS) can be substantiated. جعفر، فرزند امام هادی(ع)، یکی از افراد خانوادۀ امامت بود که در سه برهه از زندگی‌اش به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم ادعای امامت کرد که این ادعا موجب شکل‌گیری جریان‌های انحرافی در زمان خودش، و دستاویزی برای برخی پژوهشگران و خاورشناسان در عصر حاضر شد. این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی از راه گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای به بررسی و نقد اجمالی دیدگاه هاینس هالم آلمانی دربارۀ اعتقاد شیعۀ امامیه به فرزند پنهانی برای امام حسن عسکری(ع)می‌پردازد. هالم، نبودِ فرزند آشکار برای امام عسکری(ع)، استناد جعفر به نسب خانوادگی، عدم ذکر نام امام عصر؟عج؟ در وصیت‌نامۀ امام عسکری(ع) و همچنین تقابل میان ادعای امامتِ فرد غائب با حضور فیزیکی و ادعای امامت جعفر بن علی را، به‌عنوان دلایل اثبات امامت جعفر و پذیرش اولیهٔ شیعیان پس از امام عسکری(ع) نسبت به او به‌عنوان امام ذکر کرده است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که هالم استفادۀ درستی از منابع شیعی نداشته است و صرف نبودن نام در وصیت‌نامه، نمی‌تواند دلیلی بر نادرستی ادعا باشد. با استناد به قرائن و شواهد تاریخی، ازجمله: واکنش منفی عالمان شیعه، رد ادعای جعفر توسط نمایندگان امام عصر؟عج؟، نبودِ نشانه‌های امامت در جعفر به‌ویژه تأکید شیعه بر نص الهی، و نقش شبکۀ وکالت در تضعیف ادعای جعفر، می‌توان به بطلان ادعای هالم و اثبات امامت امام زمان(عج) دست یافت.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_236009_86f447a4637e1c246cad6d2cf9f7cbac.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 02 20 The Archaeology of Theological and Jurisprudential Ideas Concerning the General Deputyship (Niābat al-ʿĀmmah) of the Imam and Marjaʿiyyah in Shi'a Islam دیرینه‌شناسی اندیشه‌های کلامی و فقهی در نسبت با مسئله نیابت عام امام و مرجعیت در شیعه 269 292 235998 10.22034/jis.2025.404670.1901 FA سیدرضا سجادی نژاد دانشجوی دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران مهراب صادق نیا دانشیار گروه ادیان ابراهیمی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) حمیدرضا شریعتمداری دانشیار گروه شیعه‌شناسی،دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران(عضو پیوسته انجمن علمی ادیان و مذاهب حوزه) Journal Article 2023 06 29 After the onset of the Occultation (Ghaybah), due to the prohibition on appointing a specific successor, Shi'a scholars, while systematizing the sources of knowledge and thought by addressing theological and jurisprudential issues, also resolved for future generations the matter of the general deputyship (niyābat al-ʿāmmah) and succession to the Imams. This issue cannot be uncovered through historical studies alone. Accordingly, this study adopts an archaeological approach to examine the thought of Shi'a scholars in their engagement with religious texts (nuṣūṣ). The Shi'a faced the same limitations in utilizing these texts that the Ahl al-Sunnah had experienced earlier. Thus, in the absence of the authoritative guidance of the texts and while seeking an independent identity vis-à-vis the Ahl al-Sunnah, they were compelled to determine their position concerning the issue of the Imam's deputyship.By describing and analyzing the rulings and propositions of influential scholars from the early period following the Occultation, this research demonstrates how Shi'a scholars in the post-Occultation era, through a rupture and distancing from the Ahl al-Sunnah, were able to confer an identity upon their position in the eyes of the Shi'a—an identity rooted in theological and jurisprudential knowledge and thought—which, during the Occultation, came to be interpreted as precisely the role of general deputyship and succession. عالمان شیعه پس از وقوع غیبت به‌دلیل منع تعیین جانشین خاص، با طرح مسائل کلامی و فقهی، ضمن سامان‌دادن به منابع معرفت و اندیشه، مسئله نیابت عام و جانشینی امامان را نیز برای آیندگان حل کردند. این مسئله با مطالعات تاریخی کشف نمی‌شود. از این‌رو با رویکرد دیرینه‌شناسانه به بررسی اندیشه عالمان شیعه در مواجهه با نصوص می‌پردازیم. بهره‌گیری از نصوص برای شیعیان همان محدودیت را داشت که پیش‌تر اهل‌سنت تجربه کرده بودند. بنابراین ناگزیر باید ضمن جستجوی هویت مستقل دربرابر اهل‌سنت، در فقدان مرجعیت نصوص، تکلیف خود را درباره موضوع نیابت امام مشخص کنند. این پژوهش با توصیف و تحلیل احکام و گزاره‌های عالمان تأثیرگذارِ نخستین دوران پس از غیبت، ضمن نشان‌دادن نخستین اندیشه‌های کلامی و فقهی ایشان، نشان می‌دهد چگونه عالمان شیعه پس از دوران غیبت در گسست و فاصله‌گذاری با اهل‌سنت توانستند جایگاه خود را معطوف به دانش و اندیشه‌های کلامی و فقهی، نزد شیعیان هویتی بخشند که از آن در دورۀ غیبت به همان نقش نیابت و جانشینی عام تعبیر می‌شود.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_235998_cfe66e41d184615014c5e3c98ef1d7a7.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 03 20 An Examination of How Religious Scholars Deviate Under the Influence of Love of the World (Ḥubb al-Dunyā) and the Vices Arising from It, with an Emphasis on Verse 175 of Surah al-Aʿrāf (7:175) بررسی چگونگی انحراف عالمان دینی با تأثیرپذیری از حب دنیا و رذایل ناشی از آن با تأکید بر آیۀ 175 سورۀ اعراف 293 320 243116 10.22034/jis.2026.536336.2045 FA مریم خسروانی دانشجو دکتری گروه علوم قرآن و حدیث و زبان و ادبیات عرب، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران احمد رضا غائی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث و زبان و ادبیات عرب، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران. سیده فاطمه هاشمی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث و زبان و ادبیات عرب، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران Journal Article 2025 07 22 In every society, worldly and otherworldly prosperity and misery depend on adherence to divine commandments (and acting upon them); for they are both in accordance with human nature (fiṭrah) and enable correct orientation through adherence to them. The prophets, their explicitly designated successors, and subsequently religious scholars bear the responsibility of teaching and instruting divine commandments. The role of religious scholars in every era, whether in the age of the prophets or in the present age, is very important and critical. Therefore, it is fitting that acting upon divine commandments would be their constant practice; for the presence of scholars who do not practice their religion can sometimes pave the way for discouragement, cynicism, and even the emergence of deviation and corruption in the religious community. This article, written using a descriptive-analytical method, finds that the Holy Qur'an and traditions consider love of the world (ḥubb al-dunyā) to be the main cause of deviation among religious scholars. Love of the world activates reprehensible vices such as arrogance, stinginess, and animosity in a person, and the dynamism of these unpleasant traits gives rise to an even more unpleasant vice like envy, which in traditions is considered to burn away faith. If a religious scholar, through incorrect justifications, inclines towards the blameworthy world and treads that path, he becomes a scholar of weak faith; his presence in the religious community can create deviations that are sometimes impossible to rectify. در هر جامعه‌ای سعادت و شقاوت دنیوی و اخروی در گرو عمل به دستورات الهی است؛ زیرا هم منطبق بر فطرت انسانی است و هم جهت‌گیری صحیح با تمسک به آن‌ها امکان پذیر است. انبیا و جانشینان منصوص آن‌ها و سپس عالمان دینی عهده‌دار مسئولیت آموزش و تعلیم دستورات الهی هستند و نقش عالمان دین در هر زمانی چه در عصر حضور انبیا و چه در عصر حاضر، بسیار مهم و خطیر است. بنابراین، شایسته است عمل به دستورات الهی، سیرۀ همیشگی آنان باشد؛ زیرا حضور عالمانِ غیرعامل به دین، گاه زمینه‌ساز دلسردی، بدبینی و حتی بروز انحراف و فساد در جامعۀ دینی می‌شود. در این مقاله که به روش توصیفی-تحلیلی نگاشته شده است، قرآن کریم و روایات علت اصلی انحراف عالمان دینی را حب دنیا دانسته است. حب دنیا رذایل ناپسندی همچون تکبر، بخل و عداوت را در انسان فعال کرده و پویایی این صفات ناپسند، رذیله‌ای ناپسندتر همچون حسد را سبب می‌شوند که در روایات، سوزانندۀ‌ ایمان شمرده شده است. عالِم دینی اگر با توجیهات ناصحیح به دنیای مذموم گرایش یابد و در آن مسیر گام نهد، به عالمی ضعیف‌الایمان بدل می‌شود؛ حضوری که در جامعۀ دینی می‌تواند انحرافاتی پدید آورد که گاه جبران آن‌ها ممکن نیست.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_243116_2acbeb5996b10e8d6ca08b05006e0e3d.pdf

دانشگاه ادیان و مذاهب پژوهشنامه امامیه 2476-6712 11 22 2026 03 20 An Examination of Requiring Faith (Īmān) for the Validity of Worship by Adherents of Other Schools of Thought, from the Perspective of Imamiyyah (Twelver Shi'a) and Ahl al-Sunnah with an Emphasis on the View of Imam Khomeini (RA) بررسی اشتراط ایمان در صحت عبادات مخالف مذهب، از دیدگاه امامیه و اهل سنت با تأکید بر دیدگاه امام خمینی(ره) 321 348 236010 10.22034/jis.2025.428147.1922 FA عبدالصمد علی ابادی استادیار گروه فقه و حقوق امامیه، دانشگاه مذاهب اسلامی،تهران ،ایران 0000-0002-7322-4991 مصطفی شاکری دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق، دانشگاه مذاهب اسلامی، تهران، ایران Journal Article 2024 10 20 One of the challenging topics in the field of comparative jurisprudence (fiqh muqāran) is the condition of faith (īmān), meaning allegiance [and loyalty] (wilāyah) to the Imams (AS), for the validity of worship performed by followers of other Islamic schools of thought. The research question is whether accepting the wilāyah of the Imams (AS) is a condition for the validity of worship or not. Some Imami jurists believe that wilāyah is a condition for the validity and acceptance of devotional acts. In contrast, another group holds that wilāyah is not a condition for validity but rather a condition for acceptance. The reflection of this view is also seen in the works of some Ahl al-Sunnah scholars, although their understanding of the concept of "wilāyah" differs from the Imami perspective. Imam Khomeini (RA) has presented both views in his works; in some instances, he asserts that the acts of a person who has not accepted wilāyah are invalid, and elsewhere he emphasizes the validity of their acts. The present research, using a descriptive-analytical method, shows that the view of those who consider the wilāyah of the Imams (AS) as a condition for the validity of worship faces certain problems. Finally, by examining various perspectives, this research offers two solutions for the validity of worship by followers of other schools: 1) Providing a different interpretation of wilāyah in such a way that, even accepting the theory of conditionality, one can rule on the validity of the acts of Ahl al-Sunnah; 2) Citing evidence indicating that the definitive view of the Imams (AS) implies the validity of the acts of followers of other schools. These two approaches not only do not conflict with the principle of Islamic unity but can also provide a basis for greater rapprochement and convergence among Muslims. یکی از مباحث بحث برانگیز، شرط ایمان یعنی ولایت ائمه علیهم السلام در صحت عبادات مخالفین مذهب است، سوال تحقیق این است که آیا پذیرش ولایت ائمه علیهم السلام شرط صحت عبادات است یا خیر؟ برخی از فقهای امامیه معتقدند که پذیرش ولایت ائمه(ع) شرط صحت و قبولی اعمال عبادی است. در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که ولایت شرط صحت نیست، بلکه شرط قبولی اعمال است. این شرط در آثار اندیشمندان اهل سنت نیز بازتاب داشته، منتهی در مفهوم ولایت با امامیه اختلاف دارند. امام خمینی(ره) در آثار خود هر دو دیدگاه را مطرح کرده است. پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی نشان می دهد که دیدگاه کسانی که ولایت ائمه علیهم السلام را شرط صحت عبادات می دانند با اشکالاتی مواجه است. نتیجه آنکه، پژوهش حاضر با بررسی دیدگاه‌های مختلف، دو راه‌حل برای صحت عبادات مخالفین مذهب ارائه می‌دهد: اول، ارائه تفسیری متفاوت از ولایت که حتی با پذیرش نظریه اشتراط، بتوان به صحت عبادات اهل سنت حکم کرد؛ دوم، استناد به شواهدی که نشان می‌دهد نظر نهایی ائمه علیهم السلام مبنی بر صحت اعمال مخالفین مذهب است.

https://imamiya.urd.ac.ir/article_236010_4f0e1292ed057e3f6544815beed19d78.pdf