تحلیل انتقادی دیدگاه تراجم‌نگاران درباره نسب و آثار محدّث جزایری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان

2 گروه الهیات دانشکده علوم انسانی داتشگاه بوعلی سینا

چکیده

چکیده
محدّث جزایری (1050ـ1112ق) از دانشمندان برجسته شیعه، دارای آثار بسیاری است. به همین جهت از دیرباز گزارش شرح حال و معرفی آثار وی مورد اهتمام تراجم‌نویسان و محققان بوده است. با این همه، در خصوص نسب‌نامه و برخی نوشته‌های وی کاستی‌ها و اشتباه‌هایی رخ داده است. تصحیح شجره‌نامه محدّث جزایری، رد اشتباه منتسب نبودن برخی از تألیف‌های محدّث جزایری به وی، اصلاح اشتباه محدّث جزایری در معرفی کتاب غرائب الأخبار خویش با عنوان نوادر الأخبار، و اثبات تقدم نگارش انوار نعمانیه بر غایة المرام از جمله نتایج پژوهش حاضر است. همچنین نادرستی سخن آقابزرگ تهرانی در معرفی حاشیه مغنی اللبیب با عنوان الغناء و سخن محسن امین عاملی در معرفی کتاب النور المبین فی قصص الانبیاء و المرسلین جزایری با عنوان قصص الانبیاء، اثبات و انتساب کتاب‌های تحفة الاسرار، انیس الوحید و کنز الطالب و وسیلة الراغب به محدّث جزایری رد شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Analysis of the Biographer's Views on Mohaddith Jazayeri`s Pedigree and Works

نویسندگان [English]

  • shir muhammad Alipour Abdoli 1
  • Hossein Ali Torkamany 2
  • karam siyavoshi 2
1 Department of Islamic Education, Faculty of Literature and Human Sciences, Lorestan University
2 Theology Dp. Bu_Ali Sina Univercity
چکیده [English]

Muhadith Jazayeri, 1671-1733 H, is one of the most prominent Shiite scholars in the field of Hadith and Rijal with many works. His biography and works, therefore, have long been focused on by traditional genealogists and researchers. Nevertheless, there may be found some shortcomings and mistakes on his pedigree and some of his writings. Correction of Mohaddith jazayeri`s genealogy, rejection of a view claiming wrong attribution of some of his compilations to him, correction of his mistake when introducing his own Gharaib ul-Akhbar as Navadir ul-Akhbar and showing priority of Anvar u-Unna`maniyeh over Ghayat ulMaram in being written down may be regarde as the findings of this study. Also, the misconception of the biographer: Aghabozorg Tehrani's words in introducing the footnote of “Moghni al-Labib” as “al_Ghana” and the words of Mohsen Amin Ameli in the introduction of the book “Al-Nour al-Mubin fi Qusas al_Anbia and al-Mursalin” have been proved a well as Jazayeri’s attribution of “Tohfat al-Asrar’, “Anis al-Wahid” and “Kenz al-Talib” and “Vasilat al_Ragheb” to Jazayeri, has been rejected.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Seyyed Ni’matullah Jazayeri
  • Muhaddith Jazayeri
  • Tarajem
  • Akhbarian

عنوان مقاله [العربیة]

تحلیل نقدی علی وجهۀ نظر اصحاب التراجم فی نسب و مکتوبات المحدث الجزایری

چکیده [العربیة]

المحدث الجزایری (10501112) أحد أبرز علماء الشیعة و صاحب الکتب الکثیرۀ. لهذا السبب ، کان منذ فترة طویلة، سیرته و تقدیم أعماله موضوع للبحث فی آثار الباحثین و المحققین. ومع ذلک ، کانت هناک أوجه قصور و أخطاء فی تقدیم نسبه و بعض کتاباته.
إن تصحیح نسب المحدث الجزائری ، و رفض عدم صحة اسناد بعض تصنیفات المحدث الجزایری الیه ، و تصحیح اشتباهات المحدث الجزایری فی تقدیم کتابه «غرائب الاخبار» الذی اشتهر بعنوان «نوادر الأخبار» ، و إثبات أسبقیة کتابة «الانوار النعمانیۀ» علی «نهایة المرام» ، هی من بین نتائج هذا البحث.
أیضا ، عدم صحۀ کلام آقابزرگ طهرانی فی تقدیم «الحاشیۀ علی مغنی اللبیب» الذی اشتهر ب«الغناء» و ایضاً کلام محسن امین عاملی فی تقدیم کتاب « النور المبین فی قصص الانبیاء و المرسلین» لجزایری الذی اشتهر ب«قصص الانبیاء» ، انتساب کتب «تحفۀ الاسرار» ، « انیس الوحید» ، «کنز الالطالب و وسیلۀ الراغب» الی المحدث الجزایری، مردود.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • الکلمات المفتاحیة: السید نعمت الله الجزایری
  • المحدث الجزایری
  • التراجم
  • الاخباریون

مقدمه

محدّث جزایری یکی از اعلام شیعه در قرن یازده و دوازده هجری قمری است. وی از شاگردان خاص علامه مجلسی است که در تنظیم بحار الانوار و حتی شرح برخی احادیث آن نقش ویژه‌ای داشته است (نعمت‌الله جزایری، 1408: 2/75). وی بیشتر حیات علمی خود را در نگارش و شرح کتب حدیثی و تفسیر قرآن صرف کرده و ده‌ها اثر از خود بر جا نهاده است. به همین جهت، از دیرباز تا کنون گزارش شرح حال و تألیف‌های وی مورد اهتمام تراجم‌نویسان و محققان بوده است. خود وی نیز در خاتمه کتاب انوار نعمانیه شرح حالی مختصر از خود و برخی از آثارش تا سال 1089ق را ارائه کرده است. بعد از وی، یوسف بحرانی در لؤلؤة البحرین، سید عبدالله جزایری در تذکره شوشتر، نواده‌اش سید میر عبداللطیف در تحفة العالم، آقابزرگ تهرانی در الذریعه، محسن امین در اعیان الشیعه و دیگر تراجم‌نویسان گزارش شرح حال و آثار وی را آورده‌اند (جهت مشاهده فهرستی از این منابع نک.: زادهوش، 1382: 48-51). اخیراً نیز سید محمد جزایری در کتاب نابغه فقه و حدیث و سید طیب جزایری در مقدمه‌ای که بر کتاب کشف الاسرار نوشته‌اند، سعی کرده‌اند تصویر کاملی از شخصیت و حیات علمی این محدّث بزرگ ارائه کنند.

ضمن ارج نهادن به همه تلاش‌های یادشده، باید اذعان کرد که کار آنان بدون کاستی و اشتباه نبوده است؛ از این رو پژوهش حاضر درصدد است ضمن ارائه فهرستی کامل از آثار محدّث جزایری بر اساس ترتیب موضوعی- که ارائه آن از دید آنان پنهان مانده ــ اشتباهات آثار آنان را نقد، تحلیل و بررسی کند.

 چنانکه گفته شد، علاوه بر خود محدّث جزایری، شرح‌حال‌نویسان و محققان گزارش‌هایی از شرح حال و آثار وی ارائه کرده‌اند؛ اما تاکنون پژوهش تحلیلی انتقادی جدی و مستقلی در این باره نوشته نشده است و این پژوهش درصدد جبران این کاستی است. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که شرح‌حال‌نویسان و محققان در گزارش شرح حال و آثار محدّث جزایری دچار چه اشتباه‌هایی شده‌اند؟ همچنین دو پرسش فرعی در این باره مطرح است: 1. آیا شرح‌حال‌نویسان و محققان نسب‌نامه کامل محدّث جزایری را به درستی و مطابق با واقع گزارش کرده‌اند؟ 2. آیا شرح‌حال‌نویسان و محققان در معرفی تألیف‌های محدّث جزایری به لحاظ تعداد، عنوان، موضوع، وجه نام‌گذاری و چاپ آنها به درستی عمل کرده‌اند؟

در مباحث آتی ضمن ارائه گزارشی مختصر از شرح حال محدّث جزایری و ارائه فهرستی از آثار او بر طبق ترتیب‌بندی موضوعی به همراه توضیحی مختصر درباره برخی از آنها، سؤال‌های بالا را پاسخ خواهیم داد.

2. زندگی‌نامه محدّث جزایری

نعمت‌الله بن‌سید عبدالله در سال 1050 هجری قمری، در قریه صَباغیه- یکی از قریه‌های جزایر بصره- متولد شد (نعمت‌الله جزایری، 1431: 4/259، 260). وی زندگی علمی‌اش را از پنج سالگی ابتدا در زادگاه خود، سپس در روستای کارون و دیار بنی‌اسد با یادگیری قرآن و برخی کتب ادبی عربی آغاز کرد (نعمت‌الله جزایری، 1431: 4/260). وی حدود نُه سال در شیراز به تحصیل ادامه داد (همان: 4/265). او در نهایت به اصفهان سفر کرد و در آنجا چهار سال در منزل علامه محمدباقر مجلسی اقامت کرد و علوم حدیث را آموخت. او همچنین در مدرسه میرزا تقی اصفهان به تدریس مشغول شد و در مجموع هشت سال را در آن شهر گذراند (نعمت‌الله جزایری، 1431: 4/267). وی مدتی بعد - حدود سال 1079ق- به درخواست اهالی شوشتر آن دیار را برای اقامت برگزید و در منزلی نزدیک به مسجد جامع شهر اسکان یافت. او در حوزه علمیه‌ای که اهالی شوشتر تدارک دیده بودند، مشغول تدریس و تربیت طلاب علوم دینی شد و منصب شیخ‌الاسلامی را نیز از شاه سلیمان صفوی گرفت (شوشتری، 1363: 101). او سرانجام «در شب جمعه 23 شوال سال 1112 هجری قمری، حدود دو سال بعد از وفات استادش علامه مجلسی، به هنگام بازگشت از سفر زیارتی مشهد مقدس در قریه جایدر درگذشت» (خوانساری، بی‌تا: 8/159) و در همان‌جا دفن شد.

3. آثار محدّث جزایری

آثار محدّث جزایری به صورت پراکنده و ناقص در کتاب انوار نعمانیه و دیگر شرح‌حال‌‌ها گزارش شده است. در ادامه فهرست کامل آثار وی را بر اساس دسته‌بندی موضوعی ارائه می‌کنیم. این آثار بیانگر تبحر وی در انواع علوم اسلامی و ادبیات
عرب است. برخی از منابعی که آثار او را گزارش کرده‌اند از این قرارند: انوار نعمانیه (نعمت‌الله جزایری، 1431: 4/325)، مفتاح اللبیب (نعمت‌الله جزایری، مفتاح اللبیب، نسخه ش2044655)، تذکره شوشتر (عبدالله جزایری، 1383: 58)، تحفة العالم (شوشتری، 1363: 1/104)، امل الآمل (حرعاملی، 1362: 2/336)، الذریعه (آقابزرگ تهرانی، 1408: 17/8)، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء (افندی، 1401: 5/254)، روضات الجنات (خوانساری، بی‌تا: 8/152، 158).

سید نعمت‌الله جزایری بیشتر حیات علمی خود را صرف یادگیری و تألیف کرده است. آثار وی به تفکیک موضوع به این قرار است:

آثار حدیثی: مقصود الانام فی شرح تهذیب الاحکام‏، غایة المرام فی شرح تهذیب الاحکام یا‏ البحور الزاخرة فی شرح أحادیث العترة الطاهرة، کشف الأسرار فی شرح الاستبصار، حواشی الاستبصار، أنیس‏ الوحید فى شرح کتاب التوحید (أنیس الفرید)، نور البراهین‏ فى أخبار السادة الطاهرین‏، حاشیة توحید الصدوق، نورالأنوار فی شرح الصحیفة السجادیة، حاشیة الصحیفة الکاملة، النکت الطریفة فی شرح ملحقات الصحیفة، الجواهر الغوالى‏ فى شرح عوالى اللئالى (مدینة الحدیث)، قاطع اللجاج شرح على احتجاج الطبرسى، حاشیة شرح ابن‌أبی‌الحدید، حواشی نهج‌البلاغة، نوادر الأخبار، ریاض الابرار فی مناقب الائمة الاطهار، الأیام النحسة الواردة فی الأحادیث ‏و الایام السّعیدة، لوامع الأنوار فی شرح عیون الاخبار، نزهة الاخوان و تحفة الخلان‏، الفوائد النعمانیة، حواشی کتب أربعه.

آثار در حوزه علوم ومعارف قرآنی: عقود المرجان لحواشی القرآن و حاشیة زبدة البیان، النور المبین فی قصص الانبیاء و المرسلین‏.

آثار فقهی: شرح بر استبصار، تهذیب، عوالى اللئالى و زبدة البیان، و تألیف هدیة المؤمنین و تحفة الراغبین، مسکن الشجون فی حکم الفرار من الطاعون، منبع الحیاة فی اعتبار قول المجتهدین من الاموات.‏

 

آثار ادبی ـ نحوی: الغایة القصوى، حاشیة شرح الجامی، حاشیة مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب، مفتاح اللبیب فی شرح التهذیب‏، حاشیة بر العباب‏ فی‏ شرح‏ اللباب، النهج الصّواب (منهاج الصواب) فی علم الاعراب، شرح نهج الصواب (منهاج الصوابنهج الیقین، طریق السالک فی توضیح المسالک، الفوائد، الفوائد النعمیة، مشکلات المسائل، مناهج المطالب، منهاج المبتدى.

اثری در باب وعظ: مقامات النجاة.

آثار کلامی: شرح عینیة ابن‌سینا، شرح عقائد الصدوق.

آثار در حوزه تراجم و رجال: حاشیة نقد الرجال، حاشیة أمل الآمل فی علماء جبل عامل‏.

آثار در موضوع‌های پراکنده: زَهر الربیع، الأنوار النعمانیه.

4. نقد و بررسی تشکیک درباره نسب جزایری

درباره نسب کامل محدّث جزایری دو دیدگاه وجود دارد که ضمن ارائه آنها، نظر مختار ارائه می‌شود.

الف) نسب وی تنها با دوازده واسطه به امام موسی کاظم7 می‌رسد: «نعمت‌الله بن‌سید عبدالله بن‌سید محمد بن‌سید حسین بن‌سید أحمد بن‌سید محمود بن‌سید غیاث‌الدین بن‌سید مجدالدین بن‌سید نورالدین بن‌سید سعدالدین بن‌سید عیسى بن‌سید موسى بن‌سید عبدالله بن‌موسى بن‌جعفر الصادق ‏7».

سلسله نسب فوق را محدّث جزایری (نعمت‌الله جزایری، 1431: 1/352، 353) و نویسندگان کتاب‌های تراجم و رجال ذکر کرده‌اند، از جمله سید عبدالله در تذکره شوشتر (عبدالله جزایری، ۱۳۸۳: 58)، میرعبداللطیف در تحفة العالم (شوشتری، 1363: 97)، خوانساری در روضات الجنات (خوانساری، بی‌تا: 8/156)، محدّث نوری در مستدرک الوسائل (نوری، 1408: 20/155)، شیخ عباس قمی در الکنی و الألقاب (قمی، 1368: 2/330).1

 

سید عبدالله جزایری در تذکره شوشتر (عبدالله جزایری، 1383: 58)، میرعبداللطیف در تحفة العالم (شوشتری، 1363: 97) و سید طیب جزایری در مقدمه کشف الاسرار (نعمت‌الله جزایری، 1408: 1/11، 424) بر سلسله نسب فوق صحه گذاشته و آن را در زمره نسب‌های «عالی» به حساب آورده‌اند.

ب) نسب وی با 25 واسطه به امام موسی کاظم7 می‌رسد. نویسنده کتاب بغیة الطالب فی نسب السادة الغوالب معتقد است که نسب محدّث جزایری با 25 واسطه به امام موسی کاظم7 می‌رسد و این سلسله نسب را ذکر کرده است: «نعمت‌الله بن‌سید عبدالله بن‌سید محمد بن‌سید حسین (ملقب به سید شمس‌الدین) بن‌سید محمود بن‌سید غیاث بن‌سید احمد بن‌سید علی بن‌سید محمد بن‌سید احمد بن‌سید رضا بن‌سید ابراهیم بن‌سید هبة‌الله بن‌سید طیب بن‌احمد بن‌محمد بن‌القاسم بن‌ابی‌الفخار محمد بن‌علی بن‌معمر الضریر بن‌عبدالله بن‌ابی‌عبدالله جعفر الاسود بن‌محمد بن‌موسی بن‌عبدالله بن‌امام موسی کاظم7» (اعرجی، 1377: 492، 498).

سلسله نسب اول را به دلیل اندک بودن واسطه‌ها نمی‌توان پذیرفت؛ چراکه از دیدگاه پژوهشگران علم انساب، تقریباً در هر قرن، سه نسل از اولاد یک نفر متولد می‌شوند (همان). از طرفی، از شهادت امام موسی کاظم7 در ششم رجب سال 183 هجری (مفید، 1413: 2/215) تا تولد سید نعمت‌الله جزایری در سال 1050 هجری، 867 سال فاصله وجود دارد که با این وصف، باید حدود 29 واسطه میان سید نعمت‌الله جزایری و امام موسی کاظم7 وجود داشته باشد؛ بنابراین، سلسله نسب دوم به واقع نزدیک‌تر است.

سید عبدالله، میرعبداللطیف و سید طیب جزایری که مدعی «عالی» بودن سلسله نسب محدّث جزایری هستند، دلیلی ارائه نکرده‌اند. سید طیب جزایری ذکر این سلسله نسب از سوی تراجم‌نویسان و تذکره‌نویسانی چون سید عبدالله، خوانساری، محدّث نوری و شیخ عباس قمی در الکنی و الألقاب را دال بر صحت آن می‌داند و می‌نویسد: «و کفى بهم تحقیقا و تصدیقا» (نعمت‌الله جزایری، 1408: 1/11، مقدمه، پاورقی1)؛ ولی صرف ذکر سلسله نسب اول ــ که مبتنی بر دوازده واسطه است ــ از سوی افراد مذکور دال بر تحقیقی بودن آن و توجیه‌کننده اندک بودن واسطه آن نیست. به نظر می‌رسد آنان به سخن محدّث جزایری در مورد سلسله نسبش استناد کرده‌اند، در حالی که خود سید نعمت‌الله جزایری، به سبب اندک بودن واسطه‌های سلسله نسبش، در سیادت خود تردید می‌کند و از خداوند می‌خواهد تا در عالم رؤیا درستی آن را به وی بنمایاند. دعای وی مستجاب می‌شود و شبی در خواب حضرت امیر7 را می‌بیند که به قنبر می‌فرماید: «آت قلیانا للسید نعمة‌الله‏». به این ترتیب، وی به سیادت خود مطمئن می‌شود (محمد جزایری، 1353: 289؛ نعمت‌الله جزایری، 1408: 1/37، مقدمه).

5. تحلیل و نقد شبهات درباره آثار جزایری

الف) اشتباه در عدم انتساب تألیف‌ها

عبدالله افندی (۱۰۶۶-۱۱۳۰ق)، صاحب ریاض العلماء، تردید کرده است که آثار محدّث جزایری برگرفته از آثار دیگران است. بررسی این اشتباه از آن جهت اهمیت دارد که افندی جزء معاصران محدّث جزایری و از شاگردان علامه مجلسی بوده است و چه بسا جایگاه وی باعث شود افرادی که با جایگاه محدّث جزایری آشنا نیستند، سخن وی را بپذیرند. وی در شرح حال سید علی بن‌سید خلف بن‌سید عبدالمطلب (م. 1089ق) می‌نویسد: «و اظن أن اکثر فوائد کتب السید نعمة الشوشتری المعاصر (قده) مأخوذة من تصانیف هذا السید العالی» (افندی، 1401: 4/80).

نقد و بررسی

امروزه کتاب‌های سیدعلی بن‌سید خلف در دست نیست تا با مقایسه محتوای آنها با محتوای کتاب‌های محدّث جزایری، احتمال مطرح شده را بررسی کنیم؛ اما شواهدی وجود دارند که درستی سخن مذکور را تأیید نمی‌کنند:

1. علامه مجلسی، که استاد ویژه محدّث جزایری است، ضمن اجازه‌ای که برای وی صادر کرده، علاوه بر تأیید تسلط وی بر علوم مختلف، کتاب‌های وی را نیز می‌ستاید:

المحقق المدقق، جامع فنون العلم و أصناف السعادات... فاستجازنی... و کان ذلک بعد أن بلغ الغایة القصوى فی الدرایة... و صنف فی أکثر العلوم الدینیة و المعارف الیقینیة مصنفات رائقة، یسطع منها أنوار الفضل و العرفان؛

محقق ریزبین، جامع اصناف علم و سعادت... از من طلب اجازه کرد... و این بعد از این است که در فهم و تیزبینی به بالاترین درجه نائل شده است... و در بیشتر علوم دینی و معارف یقینی مصنفاتی پسندیده نوشته که نور فضل و عرفان از آنها ساطع است (مجلسی، 1369: 299ـ300).

محدّث بحرانی (۱۱۰۷ـ۱۱۸۶ق)- که می‌توان وی را هم‌عصر محدّث جزایری دانست- در کتاب الحدائق الناضرة می‌نویسد:

و لم أر مَن ردّ ذلک و طعن فیه سوى المحدّث المدقق السید نعمة الله الجزایری (طیب الله مرقده) فی مواضع من مصنفاته: منها کتاب الأنوار النعمانیة؛

غیر از محدّث ریزبین، سید نعمت‌الله جزایری که در چند جا از کتاب‌هایش، از جمله انوار نعمانیه، آن (دلیل عقل به عنوان مستندی برای احکام) را علاوه بر رد کردن، مورد طعن نیز قرار داده است، کسی دیگر را سراغ ندارم (بحرانی، 1405: 1/126).

عبارت «فی مواضع من مصنفاته: منها کتاب الأنوار النعمانیة» دلالت دارد که محدّث بحرانی در مورد صحت انتساب محتوای کتاب‌های محدّث جزایری به خود وی تردیدی نداشته است و اگر چنین شبهه‌ای مطرح بود، وی را «محدّث ریزبین» نمی‌خواند.

علاوه بر علامه مجلسی و محدّث بحرانی که هم‌عصر محدّث جزایری بوده‌اند، دیگر صاحبان کتب تراجم و رجال که بعد از وی می‌زیسته‌اند و شرح‌حال وی را ذکر کرده‌اند، احتمال و شبهه مذکور را مطرح نکرده‌اند و سخنانشان در وصف او دلالت دارد که محتوای کتاب‌هایی که برای وی ذکر کرده‌اند، به خود وی انتساب دارد، نه شخص دیگری.

2. محدّث جزایری در علوم ادبی، فقه و حدیث جزء علمای برجسته و صاحب نظر بوده است، به‌گونه‌ای که در زمان حیات علامه مجلسی، چهار سال در مدرسه محمدتقی خان دولت‌آبادی اصفهان تدریس می‌کند (نعمت‌الله جزایری، 1431: 4/267).

محدّث بحرانی و محمدباقر خوانساری (۱۲۲۶ـ۱۳۱۳ق) وی را با عناوینی از قبیل: «محدّث، مدقق، واسع الدائرة فی الاطلاع على أخبار الامامیة و تتبع الآثار المعصومیة، واحد عصره فی العربیة و الأدب و الفقه و الحدیث» ستوده‌اند (بحرانی، بی‌تا: 111؛ خوانساری، بی‌تا: 8/150) که حکایت از تبحر وی در علوم مذکور دارد. وی به قدری بر مباحث حدیثی تسلط داشته که در زمره شاگردان ویژه علامه مجلسی قرار می‌گیرد و استادش را در حل احادیث مشکل بحار الانوار یاری می‌رساند. خود محدّث جزایری در این باره می‌نویسد:

در هنگام تألیف کتاب بحار الانوار شب و روز در خدمت او (علامه مجلسی) بودیم و در حل برخی احادیث مشکل که می‌خواست بر آنها شرح بنویسد به وی کمک می‌کردیم؛ چه بسا گاهی که در خواب بودم، مرا بیدار و در حل آن احادیث به من مراجعه می‌کرد (نعمت‌الله جزایری، 1408: 2/75).

وی در جایی دیگر می‌نویسد:

رابطه من با استادم، صاحب بحار الانوار، به‌گونه‌ای بود که از میان بیش از هزار شاگردش تنها مرا برای اقامت و معاشرت در منزلش در طول شبانه‌روز برگزیده بود؛ زیرا وقتی می‌خواست آن کتاب (بحار الانوار) را بنویسد باید جهت حل برخی مصالح تألیف، شب را نزد وی می‌ماندم (نعمت‌الله جزایری، 1431: 3/312).

با این وصف، دیگر انگیزه‌ای برای محدّث جزایری- که خود عالم و صاحب نظر بوده- وجود نداشته که پایه و اساس محتوای کتاب‌هایش را بر نظرات شخصی دیگر، یعنی سید علی بن‌سید خلف، استوار سازد.

3. تنوع موضوعی و محتوایی کتاب‌های محدّث جزایری بسیار فراتر از تنوع موضوعی و محتوایی کتاب‌های سیدعلی بن‌سید خلف است. کتاب‌هایی که خود افندی برای سیدعلی بن‌سید خلف ذکر کرده (افندی، 1401: 77ـ 79)، عبارت‌اند از:

 

ـ النور المبین (4 مجلد): موضوع آن اثبات حقانیت امیر المؤمنین از طریق نصّ است.

ـ منتخب التفاسیر (4 مجلد): وی در این تفسیر، که تا سوره الرحمن است، ابتدا سخن مفسرانی چون نیشابوری، زمخشری، قاضی، طبرسی، عیاشی و علی بن‌ابراهیم قمی را ذکر کرده، آن‌گاه سخنانشان را نقد می‌کند؛ در مواردی نیز به نظرات خود در خصوص تفسیر آیات اشاره می‌کند.

ـ نکت البیان: مشتمل بر موضوعات مختلفی از قبیل تفسیر قرآن، شرح احادیث مشکل، سخنان علمای پیشین و معاصر در زمینه‌های گوناگون است.

ـ خیر المقال: شرح قصیده‌ای در مدح پیامبر اکرم9 و ائمه: است.

ـ لطایف و ظرایفی برگزیده (از چهار کتاب قبلی) که تألیف مستقلی نیست.

این در حالی است که محدّث جزایری حدود شصت عنوان کتاب، حاشیه و تعلیقه دارد.2 چنانکه پیش از این گفتیم، وی بر بیشتر کتاب‌های حدیثی، از جمله کتب اربعه، شرح مستقل یا حاشیه و تعلیقه نوشته است. همچنین در نحو، کتاب‌هایی از جمله مفتاح اللبیب و در تفسیر کتاب عقود المرجان را تألیف کرده است.

4. سید علی بن‌خلف، که مردی دانشمند، متکلم، عابد، ادیب و شاعر و از سادات مشعشعی بوده، در زمان محدّث جزایری حاکم هویزه بوده است (مدرس تبریزی، 1369ش: 2/87). فضل و کمال و جایگاه علمی و اخلاقی محدّث جزایری چنان وی را تحت تأثیر قرار می‌دهد که بارها از طریق مکاتبه، از او جهت اقامت در هویزه دعوت به عمل می‌آورد (نعمت‌الله جزایری، 1431: 3/312). بر این اساس، اگر معتقد به تأثیرپذیری باشیم، طبعاً باید بگوییم سید علی بن‌خلف از آرا و اندیشه‌های محدّث جزایری تأثیر پذیرفته است، نه برعکس.

5. سید علی خان مایل به تصوف بوده و به احتمال، کتاب‌هایش شامل ستایش صوفیه است، در حالی که محدّث جزایری معتقد است که صوفیه عقاید انحرافی دارند و آنان را نه‌تنها نمی‌ستاید، بلکه نقد و هجو نیز می کند (محمد جزایری، 1418: 56).

 

 

6. محدّث جزایری در زمان خود دارای شخصیت علمی و اجتماعی برجسته‌ای بود و شاگردان بسیاری تربیت کرد. وی از چنان مقبولیت اجتماعی برخوردار بود که مردم شوشتر از وی جهت اقامت در آن دیار و ارشاد اهلش دعوت به عمل آوردند و وی دعوت آنان را پذیرفت و شیخ الاسلام آنجا شد.

ب) معرفی نادرست موضوع برخی کتاب‌ها

صاحب الذریعه کتاب مقامات النجاة را با عنوان مقامات النجاة فی شرح أسماء الحسنی آورده (آقابزرگ تهرانی، 1408: 22/14)؛ اما خود محدّث جزایری در ابتدای کتاب، موضوع این کتاب را موعظه و پند و اندرز معرفی کرده است و گفته که از باب تیمّن و تبرک آن را، به تعداد اسمای حسنای الهی، به 99 مقام تقسیم کرده و در آخر هر مقام، اسم الهی مربوط به آن مقام را شرح و توضیح داده است3 (نعمت‌الله جزایری، نسخه خطی مقامات النجاة، برگه 6). بنابراین، موضوع اصلی این کتاب موعظه و پند و اندرز است، نه شرح اسمای حسنای الهی و سخن صاحب الذریعه دقیق نیست. عنوانی که نویسنده اعیان الشیعه برای این کتاب مطرح می‌کند، یعنی مقامات النجاة فی الوعظ و التذکیر (امین، ۱۴۰3: 10/227)، نیز شاهدی بر ادعای فوق است.

ج) انتساب برخی کتاب‌ها به محدّث جزایری

ـ تحفة الاسرار فی الجمع بین الاخبار فی الصلاة: آقا بزرگ تهرانی در الذریعه (3/420) تحفة الاسرار را به محدّث جزایری نسبت داده است؛ ولی با توجه به اینکه خود محدّث جزایری و نوه‌هایش نام آن را نبرده‌اند، احتمال دارد این کتاب همان هدیة المؤمنین و تحفة الراغبین باشد (محمد جزایری، 1407: 28).

ـ أنیس‏ الوحید (أنیس الفرید):أنیس‏ الوحید (أنیس الفرید) و نور البراهین در واقع به یک اثر در زمینه شرح توحید شیخ صدوق اشاره دارند. سید طیب جزایری در مقدمه کشف الاسرار با این استدلال که عبارت آغازین نسخه موجود از دو کتاب با هم متفاوت است، درصدد برآمده که هر یک از این دو عنوان را نام یک شرح مستقل به حساب آورد (نعمت‌الله جزایری،1408: 1/118، 231ـ232)؛ اما با تطبیق متن این دو شرح اختلافی از لحاظ عناوین، فصول، ابواب و الفاظ به دست نمی‌آید و تنها تفاوت این دو کتاب این است که مقدمه انیس الوحید بسیار طولانی‌تر از مقدمه نور البراهین است. همچنین نویسنده در مقدمه نور البراهین، آن را به شاه حسین صفوی اهدا کرده است (نعمت‌الله جزایری، الف: 1431: 1/33، ضمن ترجمة الشارح).

بنابراین، سخن سید طیب جزایری درست نیست و منشأ اشتباه وی این است که در هنگام اظهار نظر، نسخه انیس الوحید (أنیس الفرید) را در دست نداشته تا دو نسخه را مقایسه کند، بلکه فقط به عبارت آغازین نسخه انیس الوحید (أنیس الفرید)، که در کتاب نابغه فقه و حدیث آمده، بسنده کرده است. از این رو باید گفت که دو عنوان یاد شده در واقع اشاره به یک اثر دارند.

گفتنی است آقابزرگ تهرانی در الذریعه (24/363) نور البراهین را با عنوان انس الوحید معرفی کرده، در حالی که عنوان انیس الوحید درست است؛ زیرا انس الوحید نام کتابی از نویسنده‌ای دیگر است (نعمت‌الله جزایری،1408: 1/232).

ـ کنز الطالب و وسیلة الراغب: از نسخه‌اى خطی با عنوان کنز الطالب و وسیلة الراغب با نام خلاصة غایة المرام نیز یاد شده است (صدرایی خویی، 1382: 5/360). این نسخه که در کتابخانه آیت‌الله مرعشی و کتابخانه ملی است، مشتمل بر جلد اول تا آخر جزء سوم غایة المرام است و در تاریخ ۱۰۹۱ و ۱۰۹۲ق در حویزه تألیف شده است؛ از این رو باید آن را همان غایة المرام دانست. مؤلف کتاب نابغه فقه و حدیث نیز درباره این نسخه می‌نویسد: «با مشاهده عبارت آغاز و انجام و تاریخ تألیف آن، معلوم مى‌شود همان غایة المرام است، نه مختصر آن و معلوم نیست چه کسى این نام را بر آن نوشته است» (محمد جزایری،1391: 80).

د) نام‌گذاری نادرست

ـ النور المبین فی قصص الانبیاء و المرسلین‏:این کتاب دربردارنده زندگى‏نامه بیشتر پیامبران الهى: است که نام آنها در روایات شیعى آمده است. محدّث جزایری در این کتاب از روایات عامه به عنوان شاهد استفاده کرده است، نه مستند مستقل. او این کتاب را با عنوان النور المبین فی قصص الانبیاء و المرسلین معرفی کرده (نعمت‌الله جزایری، 1404: ۲؛آقابزرگ تهرانی، 1408: 24/375)؛ ولی نویسنده اعیان الشیعه از آن با عنوان قصص الانبیاء یاد کرده است (امین، ۱۴۰3: ۱۰/۲۲۶). بنابراین، سخن نویسنده اعیان الشیعه دقیق و قابل اعتنا نیست.

ـ نوادر الأخبار: محدّث جزایری در این کتاب اخبار و احادیث غریب را ارائه کرده، سپس آنچه احتیاج به توضیح داشته را با عناوین «بیان» و «ایضاح» توضیح داده است. خود او در الانوار النعمانیه (جزایری، 1431: 4/277) و نویسنده تحفة العالم این کتاب را با عنوان نوادر الأخبار معرفی کرده‌اند، ولی امل الآمل (حرعاملی، 1362: 2/336) به جای نوادر الأخبار آن را غرائب الأخبار فی نوادر الآثار خوانده و ریاض العلماء (افندی، 1401ق: 5/254) و روضات الجنات (خوانساری، بی‌تا: 8/152، 158) هر دو عنوان را آورده و آنها را دو کتاب مستقل دانسته‌اند.

 آیا محدّث جزایری در واقع دو کتاب با عناوین نوادر الأخبار و غرائب الأخبار فی نوادر الآثار داشته یا این دو عنوان در واقع به یک کتاب اشاره دارند؟ در صورت دوم، کدام نام مد نظر نویسنده بوده است؟ نمی‌توان پذیرفت که وی دو کتاب با دو عنوان نوادر الأخبار و غرائب الأخبار فی نوادر الآثار داشته است؛ زیرا اگر چنین بود باید خود وی یا نوادگانش (سید عبدالله جزایری صاحب تذکرة شوشتر و میر عبداللطیف صاحب تحفة العالم) این دو کتاب را ذکر می‌کردند، در حالی که آنان فقط از یک کتاب با عنوان نوادر الاخبار یاد کرده‌اند.

همچنین به نظر می‌رسد عنوان غرائب الأخبار فی نوادر الآثار مد نظر محدّث جزایری بوده و عنوان نوادر الأخبار، که در انوار النعمانیه، آمده (جزایری، 1431: 4/277) با نوعی تسامح همراه است؛ زیرا خود وی در مقدمه کتاب وقتی می‌خواهد نام کامل کتاب را بیاورد، می‌نویسد: «و وسمته بکتاب غرائب الأخبار و نوادر الآثار» (نعمت‌الله جزایری، غرائب الأخبار و نوادر الآثار، نسخه خطی کتابخانه ملی، ش۳۸۰-۷۵۷۶۶، ص 2). گفتنی است نسخه موجود از این کتاب در زمان مؤلف نسخه‌برداری شده و ابلاغ مقابله با آن، به خط او، در حاشیه نوشته شده است (نک.: نعمت‌الله جزایری، غرائب الأخبار و نوادر الآثار، نسخه خطی کتابخانه ملی، ش ۳۸۰-۷۵۷۶۶). بنابراین نظر سید طیب جزایری که بیانگر درستی عنوان نوادر الأخبار و نادرستی عنوان غرائب الأخبار فی نوادر الآثار است، صحیح نیست.

ـ حاشیة مغنی اللبیب عن کتب الاعاریب: محدّث جزایری (1431: 4/277) و شیخ حر عاملی (1362: 2/336) بدون ذکر نامی خاص برای این حاشیه، از آن با عنوان حاشیة مغنی اللبیب یاد کرده‌اند؛ ولی صاحب الذریعه آن را با نام الغناء معرفی کرده است (آقابزرگ تهرانی، 1408: 6/212، 16/62). استناد وی در این نام‌گذاری به کتاب انوار نعمانیه محدّث جزایری است: «الغناء فی شرح المغنی فی النحو للسید المحدّث الجزایری، السید نعمة الله (م.1112) ذکره فی آخر کتابه الأنوار النعمانیة» (آقا بزرگ تهرانی، 1408: 16/62)، ولی با مراجعه به نسخه‌های موجود کتاب انوار نعمانیه، چنین نامی برای این شرح یافت نمی‌شود. محدّث جزایری در کتاب انوار نعمانیه تنها دو بار از این حواشی یاد کرده است: «و قد بقى على هذا المبحث اعتراضات کثیرة حررّناها فی حواشینا على مغنى‏ ابن‌هشام‏» (نعمت‌الله جزایری: 1431: 4/6) و «و فی النحو الّفنا شرحا على مغنى‏ ابن‌هشام‏» (همان: 4/277).

هـ) وجه تسمیه نادرست

ـ الانوار النعمانیه: مؤلف در مورد وجه نام‌گذاری این کتاب به الانوار النعمانیه به مطلبی تصریح نکرده است، با این حال سید طیب جزایری دو احتمال را مطرح کرده، ولی هیچ کدام را ترجیح نداده است. سخن وی چنین است:

با توجه به معنای «انوار» می‌توان دو تحلیل ارائه کرد: 1. انوار را جمع کلمه «نَور: شکوفه» محسوب کنیم که در این صورت به معنای لاله‌های گل شقایق (نعمان) است؛ 2. انوار را جمع «نُور» بدانیم که در این صورت به معنای انوار منسوب به نعمت‌الله، یعنی نویسنده، است (نعمت‌الله جزایری، 1408: 1/106و 107).

از دو احتمال بالا، نظر دوم اولویت دارد و از سخن خود محدّث جزایری می‌توان مؤیدی برای آن ارائه کرد. محدّث جزایری همه باب‌های کتاب انوار نعمانیه را با عنوان «نور فی ...» عنوان‌بندی کرده است، ولی در دو مورد عنوان را به «ظلمة حالکة فی ...» تغییر داده که می‌توان از تقابل «نور» و «ظلمت» ترجیح احتمال دوم را برداشت کرد. دو موردی که وی عنوان را به «ظلمة حالکة فی ..» تغییر داده است، عبارت‌اند از: 1. «ظلمة حالکة فی ما بقی من فضائل الشیخین‏»، در بحث از فضائل شیخین (خلیفه اول و دوم) (نعمت‌الله جزایری، 1431: 1/89)؛ 2. «ظلمة حالکة فی بیان أحوال الصوفیة و النواصب‏»، در بحث از صوفیه و ناصبی‌ها (همان: 2/245).

و) زمان نگارش اثر

ـ الانوار الانعمانیه: یکی از سؤال‌هایی که در مورد نگارش انوار نعمانیه قابل بررسی است، این است که محدّث جزایری این کتاب را قبل از شرح هشت جلدی‌اش بر تهذیب الأحکام، موسوم به غایة المرام، نوشته یا بعد از آن. اهمیت این بحث از این جهت است که وی در انوار نعمانیه تفصیل برخی مطالب را به شرح تهذیب الاحکام ارجاع داده و برای مشخص شدن منبع اصلی ارجاع‌های وی لازم است تقدم و تأخر نگارش انوار نعمانیه روش شود.

 در مقدمه کتاب انوار نعمانیه- هم نسخه چاپی (نعمت‌الله جزایری: 1431: 1/11) و هم نسخه‌های خطی موجود در کتابخانه ملی- تصریح شده که این کتاب بعد از شرح تهذیب الأحکام، موسوم به غایة المرام، نوشته شده است (نعمت‌الله جزایری، نسخه خطی کتابخانه ملی، شماره ثبت: 670ع، ص1؛ شماره ثبت: 1574ع، ص1). از سوی دیگر، در مقدمه غایة المرام تصریح شده که انوار نعمانیه قبل از غایة المرام نوشته شده است:

انی قد کتبت فی ایّام الشّباب بالتماس بعض الأحباب شرحاً مبسوطاً علی تهذیب الحدیث... ثمّ کتبنا شرحاً علی الاستبصار... ثمّ بعده الّفتا کتابنا الموسوم بالانوار النعمانیة و لمّا نظرنا بعد هذا الی شرحنا علی التهذیب رأیناه قابلاً للاختصار... فاختصرناه علی... و سمیناه غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام؛

من در جوانی به درخواست برخی دوستان شرحی مبسوط بر تهذیب الاحکام...سپس شرحی بر استبصار... و بعد از آن کتابمان موسوم به انوار نعمانیه را نوشتم و چون در آن نگریستیم آن را قابل خلاصه یافتیم... پس آن را خلاصه کردیم و غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام نامیدیم (نعمت‌الله جزایری، غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام، نسخه خطی کتابخانه مجلس، شماره قفسه 4958: ج1/ص1).

همچنین در موارد متعددی از کتاب غایة المرام، مباحثی را به اجمال مطرح می‌کند و یادآور می‌شود که شرح و تفصیل آنها را در انوار نعمانیه آورده و خواننده را به آن ارجاع می‌دهد. این مطلب یکی از دلایل بسیار روشن بر تأخر نگارش غایة المرام از کتاب انوار نعمانیه است. از جمله مواردی که وی در کتاب غایة المرام به انوار نعمانیه ارجاع داده است، چنین‌اند:

1. در شرح حدیث «علم ما کان و ما یکون کلّه فی القرآن ...» می‌نویسد: «و هذا الحدیث و ان کان کلّه مورد الاشکال... و قد ذکرنا له فی کتاب الانوار وجوهاً کثیرة» (نعمت‌الله جزایری، غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام، نسخه خطی کتابخانه مجلس، شماره قفسه 4958: 1/38).

2. در مقدمه کتاب در ذیل المطلب الثامن، که به بحث آداب کتابت حدیث اختصاص دارد، ضمن بیان برخی از آداب کتابت حدیث تفصیل بحث را به انوار نعمانیه ارجاع می‌دهد: «و قد حرّرنا باقی علم الکتابة فی کتابنا الموسوم بکتاب الانوار النعمانیة» (نعمت‌الله جزایری، غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام، نسخه خطی کتابخانه مجلس، شماره قفسه 4958: جلد 1صفحه 36).

3. در ذیل تعریف خبر متواتر در مورد راویان خبر غدیر، که جزء اخبار متواتر است، می‌نویسد: «قد نقلنا رجال خبرالغدیر الّذین رووه من طرق المخالفین فی کتاب الأنوار و کان عددهم یزید علی الأربعماة». مراد وی از کتاب الأنوار همان الأنوار النعمانیة است که در آن در قسمتی با عنوان «نور غدیری»، روایان مذکور را معرفی کرده است (نعمت‌الله جزایری، 1431: 1/97ـ99). وی در کتاب الأنوار النعمانیة در قسمت «نور مرتضوی»، وجوه مختلف درباره شرح حدیث فوق را تحت عنوان «فائدة» ذکر کرده است (نعمت‌الله جزایری، 1431: 1/40ـ42).

علاوه بر این، وی در پایان جلد سوم غایة المرام تصریح کرده که در سال 1093 هجری قمری از کتابت آن فارغ شده است (نعمت‌الله جزایری، غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام، نسخه خطی کتابخانه مجلس، شماره قفسه 4958: ج1/ص556)، در حالی که به تصریح خود وی پایان فراغت از نگارش انوار نعمانیه سال 1089 هجری قمری است (نعمت‌الله جزایری، 1431: 4/277).

ـ شرح ملحقات الصحیفه: وی شرح ملحقات الصحیفه را نیز بعد از شرح تهذیب و استبصار و تفسیر قرآن نگاشته است. نویسنده کتاب نابغه فقه و حدیث تاریخ فراغت محدّث جزایری از این شرح را نهم جمادی الاولی سال 1102 قمری دانسته است (محمد جزایری، 1391: 74)، در صورتی که به تصریح خود محدّث جزایری، تاریخ مذکور مربوط به اتمام نور الانوار است؛ وی در پایان این کتاب می‌نویسد: «آن را عصر روز شنبه، نهم جمادی الأولی سال 1102 هجری در شهر شوشتر نگاشتم» (نعمت‌الله جزایری، 1427: 405).

ز) ادعای ذکر نشدن برخی آثار

نهج الیقین یکی از کتاب‌های محدّث جزایری در نحو است. وی در بحث منصوبات می‌نویسد:

ابی‌بکر بن‌ابی‌طلحه با اینکه قائل به اشتقاق است، پنداشته که هر یک از مصدر و فعل اصل هستند و هیچکدام از دیگر اشتقاق نیافته است. برخی از اساتید من در این زمینه دلایل و جواب‌هایی ارائه کرده‌اند. ما نیز نظراتی داریم و در کتابمان موسوم به نهج الیقین به تفصیل بحث کرده‌ایم (نعمت‌الله جزایری، نسخه خطی مفتاح اللبیب، شناسه کد کتاب 2044655: برگ 65).

نویسنده کتاب نابغه فقه و حدیث معتقد است تراجم‌نویسان از این کتاب یادی نکرده‌اند (محمد جزایری، 1353: ۸۳). البته سخن وی درست نیست؛ چراکه صاحب الذریعه از این کتاب یاد کرده است: «محدّث جزایری در مفتاح اللبیب به این کتاب ارجاع داده است» (آقابزرگ تهرانی، 1408: 24/42۷).

ح) چاپ کتاب

ـ کشف الاسرار فی شرح الاستبصار: بخش اندکی از جلد اول این شرح با تحقیق و تعلیقه سید طیب جزایری به چاپ رسیده است که به علت مقدمه طولانی و برخی تعلیقه‌های مفصل، همین بخش اندک پس از چاپ سه جلد شده است؛ با وفات سیّد طیب جزایری چاپ بقیه آن متوقف مانده است.

نویسنده مقاله «کتاب‌شناسی جوامع حدیثی چهارگانه شیعه» در مورد چاپ این کتاب دچار اشتباه شده و نوشته است: «شرح مفصلی در سه مجلد است. این کتاب با تحقیق و تعلیق آقای طیب موسوی جزایری توسط دارالکتاب جزایری به سال 1371ش، چاپ و منتشر گردیده است» (صفره، ۱۳۸۳: 228). به نظر می‌رسد که وی از آنجا که به این کتاب مراجعه مستقیم نداشته یا آغاز و پایان آن را مطالعه نکرده، دچار اشتباه شده و به حسب ظاهر، تصور کرده که تمام سه جلد نسخه خطی، در قالب سه مجلد به چاپ رسیده است، در صورتی که ــ چنانکه گفته شد ــ تنها بخش اندکی از جلد اول نسخه خطی در قالب سه جلد به چاپ رسیده است.

ـ غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام: کتاب غایة المرام موجود است و متأسفانه تاکنون مخطوط مانده است؛ با وجود این، برخی نوشته‌اند که «دو مجلد از آن با تحقیق سید طیب جزایری در قم چاپ شده است» (صفره، ۱۳۸۳: 228).  این سخن درست نیست و آنچه تا کنون چاپ شده، قسمتی از جلد اول کشف الأسرار فی شرح الاستبصار است که در قالب سه جلد و با تحقیق و تعلیقه سید طیب جزایری در قم به چاپ رسیده است.

نتیجه

بنا بر آنچه گذشت، می‌توان نتایج پژوهش حاضر را چنین بیان کرد:

1. محدّث جزایری (1050-1112ق) یکی از اعلام شیعه است که در موضوع‌های مختلف ادبی و علوم اسلامی- از قبیل صرف و نحو، علوم حدیث، علوم و معارف قرآنی، فقه، اخلاق و عرفان اسلامی، کلام، و تراجم و رجال- آثار گران‌سنگی از خود بر جا نهاده و بر خلاف ادعای افندی، در همه علوم مذکور دارای استقلال رأی، مبانی، آرا و اندیشه‌های ویژه به خود بوده است.

2. با توجه به علم نسب‌شناسی، نسب وی با حدود 25 واسطه به امام موسی کاظم7 می‌رسد؛ از این رو نسبی که خودش ذکر کرده- و دیگر تراجم‌نویسان به آن استناد جسته‌اند- و فقط با دوازده واسطه به آن امام همام منتسب می‌شود، قابل تأیید نیست.

3. کتابی که با نام کنز الطالب و وسیلة الراغب به عنوان خلاصه غایة المرام به وی نسبت داده شده، درست نیست. دو کتاب تحفة الاسرار و انیس الوحید نیز، که جزء آثار وی شمرده شده‌اند، در واقع دو تألیف مستقل نیستند.

4. کتابی که خود محدّث جزایری در انوار نعمانیه با عنوان نوادر الأخبار معرفی کرده، همان غرائب الأخبار و نوادر الآثار است که به اشتباه، نوادر الاخبار معرفی شده است. همین امر باعث شده که برخی از تراجم‌نگاران و محققان این دو عنوان را دو تألیف مستقل به شمار آورند.

5. طبق قرائن و شواهد استوار، کتاب انوار نعمانیه پیش از شرح هشت جلدی محدّث جزایری بر تهذیب الأحکام، موسوم به غایة المرام، و پس از شرح دوازده جلدی‌اش بر تهذیب الأحکام، موسوم به مقصود الأنام، نوشته شده است. با وجود این، در آغاز کتاب انوار نعمانیه به اشتباه تصریح شده که این کتاب پس از غایة المرام نگاشته شده است.

پی­نوشت­ها

منابع

افندی، میرزا عبدالله (1401ق)، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چ اول، تحقیـق أحمـد حسـینی اشکوری، قم: کتابخانه مرعشی.

امین، محسن (1403ق)، أعیان الشیعة، تحقیق حسن امین، چ پنجم، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.

بحرانى، یوسف (1405ق)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، چ اول،‌ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

بحرانى، یوسف (بی‌تا)، لؤلؤة البحرین فی الاجازات و تراجم رجال الحدیث، چ دوم، محقق محمدصادق بحرالعلوم، قم: مؤسسه آل‌البیت7.

جزایری، سید عبدالله (1383ش)، تذکره شوشتر، چ اول، اهواز: معتبر.

جزایری، سید نعمت‌الله (1404ق)، النور المبین فی قصص الأنبیاء و المرسلین، چ اول، قم: کتابخانه مرعشی.

جزایری، سید نعمت‌الله (1427ق)، نور الأنوار فی شرح الصحیفة السجادیة، چ اول،‌ قم: آسیانا.

جزایری، سید نعمت‌الله (1427ق)، الان‍وار ال‍ن‍ع‍م‍ان‍ی‍ه‌ ف‍ی‌ ب‍ی‍ان‌ م‍ع‍رف‍ه‌ ال‍ن‍ش‍اه‌ الان‍س‍ان‍ی‍ه، کاتب محمدتقی بن‌نقی، تاریخ کتابت: 1246ق، کتابخانه ملی، شماره ثبت: 1574 ع، شناسه کد کتاب 808255 ]نسخه خطی[.

جزایری، سید نعمت‌الله (1427ق)، الان‍وار ال‍ن‍ع‍م‍ان‍ی‍ه‌ ف‍ی‌ ب‍ی‍ان‌ م‍ع‍رف‍ه‌ ال‍ن‍ش‍اه‌ الان‍س‍ان‍ی‍ه، بدون نام کاتب، تاریخ کتابت: 1234ق، کتابخانه ملّی، شماره ثبت: 670ع ]نسخه خطی[.

جزایری، سید نعمت‌الله (1427ق)، غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام (تحت عنوان کنز الطالب و وسیلة الراغب)، کاتب: ابراهیم بن‌زبیدی الطرفی (تاریخ استنساخ: قرن 11ق)، کتابخانه ملی، شماره شناسایی: 1/8606 و 236، شناسه کد کتاب 1659334 ]نسخه خطی[.

جزایری، سید نعمت‌الله (1427ق)، غایة المرام فی شرح تهذیب الأحکام، کاتب: محمدعلی بن‌محمدجعفر، تاریخ کتابت (۱۲۵۵ـ۱۲۵۷ق)، کتابخانه مجلس، شماره قفسه: 4458 ]نسخه خطی[.

جزایری، سید نعمت‌الله (1427ق)، غرائب الأخبار و نوادر الآثار، بدون نام کاتب، تاریخ کتابت: احتمالا قرن 11ق، کتابخانه ملی، برابر با شماره پیشین سازمان مدارک: ۳۸۰ـ۷۵۷۶۶ (برابر با ردیف صورت‌جلسه سازمان مدارک: ۲۷۳)، شناسه کد کتاب 1063968]نسخه خطی[.

جزایری، سید نعمت‌الله (1427ق)، مفتاح اللبیب فی شرح التهذیب، بدون نام کاتب، تاریخ کتابت: 1300ق، کتابخانه ملی، شماره ثبت: 45، شناسه کد کتاب 2044655]نسخه خطی[.

 

جزایری، سید نعمت‌الله (1427ق)، مقامات النجاة، کتابخانه مجلس، کاتب: سبزعلی بن‌حسنعلی فیلی مهکی، تاریخ کتابت: ۱۲۴۵ق، شماره مدرک: ۳۸۲۸۵ـ۱۰ IR، شماره راهنما: 5013 ]نسخه خطی[.

جزایری، سید نعمت‌الله (1431ق)، الأنوار النعمانیة، چ اول، بیروت: المؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

جزایری، سید نعمت‌الله (1408ق)، کشف الأسرار فی شرح الاستبصار، تحقیق و تعلیق سید طیب جزایری، چ اول، قم: مؤسسة دار الکتاب.

جزایری، سید محمد (1391ش)، نابغه فقه و حدیث، سید نعمت‌الله جزایری، چ سوم، قم: مجمع الفکر الاسلامی.

حر عاملی، محمد بن‌حسن (1362ش)، أمل الآمل، تحقیق أحمد حسینی اشکوری، قم: دارالکتاب الإسلامی.

خوانساری، محمدباقر (بی‌تا)، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم: دهاقانی (اسماعیلیان).

خویى، سید ابوالقاسم (1413ق)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، چ پنجم، بى‌جا: بى‌نا.

زادهوش، محمدرضا (1382ش)، «کتاب‌شناسی احوال و آثار سید نعمت‌الله جزایری»، مجله کتاب ماه دی (پیاپی 67)، شماره6ـ7.

شوشتری، میر عبداللطیف (1363ش)، تحفة العالم و ذیل التحفه: سفرنامه و خاطرات، چ اول، تهران: کتابخانه طهوری.

صدرایى خویى، على (1382ش)، فهرستگان نسخه‌هاى خطى حدیث و علوم حدیث شیعه، چ اول، قم: دار الحدیث.

صفره، حسین (1383ش)، «کتاب‌شناسی جوامع حدیثی چهارگانه شیعه»، مجله علومحدیث، سال نهم، ش۳۲.

قمی، شیخ عباس (1368ش)، الکنی و الالقاب، چ پنجم، تهران: کتابخانه صدر.

مدرس تبریزی، محمدعلی (1369ش)، ریحانة الأدب، چ سوم، تهران: خیام.

مفید، محمد بن‌محمد (1413ق)، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق مؤسسة آل‌البیت، چ اول، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ مفید.

اعرجی، جعفر بن‌محمد (1377ش)، مناهل الضرب فی أنساب العرب، تحقیق مهدی رجایی، قم: کتابخانه مرعشی.

نوری، حسین بن‌محمدتقی (1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، چ اول، بیروت: مؤسسة آل البیت7 لإحیاء التراث.