ابزار و منابع معرفت دینی از دیدگاه محمدبن‌حسن صفّار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب قم

2 استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب قم

چکیده

چکیده
محمدبن‌‌حسن صفّار یکی از شخصیت‌های بزرگِ قرن سوم است که در میان متکلمان و اندیشمندان نخستین امامیه در شهر قم جایگاه ممتازی دارد. یکی از مباحث مهم در معرفت‌شناسی، بحث از منابع معرفت است. بر اساس گزارش‌های محمدبن‌‌حسن صفّار، ابزار و منابع معرفت دینی عبارت است از کتاب، سنت، عقل، فطرت و حواس.
 بنابر نظر صفّار، شناخت خداوند در سایه بهره‌مندی از همه منابع و ابزارهای معرفت، حاصل می‌شود. البته او غنی‌ترین و مهم‌ترین منبع معرفت را وحی‌ می‌داند و معتقد است فهم درست از وحی فقط از طریق رسول خدا 9و اهل‌بیتش: ممکن است. از این‌رو شناخت و اطاعت خداوند را تنها به‌واسطه اطاعت از آنها می‌داند. با توجه به اولویت و ترجیحی که صفّار در منابع معرفت دینی قائل شده، مشهود است که وی رویکرد نص‌گرایی دارد.
 
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Instrument and Sources of Religious Knowledge in Mohamma Ibn Hasan Saffar`s View

نویسندگان [English]

  • Mohammadreza Mollanoori 1
  • Mostafa Ja`fartayyari 2
1 Phd student at University of Religions and Denominations (Head Author);
2 Assistant professor at University of Religions and Denominations;
چکیده [English]

Sources of knowledge is regarded as an important topic in epistemology. As is understood by Saffar`s narrations instrument and sources of religious knowledge consist in tradition, reason, nature and sensation. Though on Saffar`s view, theology is based upon all instrument and sources of knowledge, it should be stated that for him, the most important and valid source lies in such revelation that its well understanding is restricted to the what may be taken from the messenger of God and his household. Saffar, therefore, knows knowledge of God and obeying God to be limited in obeying them. Such being the case, his textual approach will be clear.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mohamma Ibn Hasan Saffar
  • Knowledge Sources
  • Quran
  • Tradition
  • reason

عنوان مقاله [العربیة]

آلات و منابع المعرفة الدینیة بحسب رای محمدبن الحسن الصفار

چکیده [العربیة]

من جمله المباحث الاساسیة فی النظریة المعرفة، هو البحث عن منابع المعرفة. و علی تقریرات محمدبن الحسن الصفار- الذی کان له بین العلماء و المتکلمی الامامیة المتقدمین فی مدینة القم مقاما ممتازا و کذلک کان هو احد افراد المتفکرین من الامامیة المتقدمة فی التتبع حول معارف القرآن و اهل البیت علیهم السلام- کان آلات و منابع المعرفۀ الدینی هی الکتاب، السنّة، العقل، الفطرة و الحواس.


و علی حسب رای الصفار، معرفة الله، و ان حصل بجمیع آلات و منابع المعرفة و لکن یجب الدقة فی انّ اهم و اغنی منبعٍ للمعرفة علی رأیه، هو الوحی الذی یمکن حصول الفهم الصحیح من طریقه و من طریق اهل البیت علیهم السلام فقط.


فلذا یری الطریق الوحید للمعرفة و الطاعة لله، الطاعة للوحی و اهل البیت علیهم السلام. فبناءً علی الاولویة و الترجیح الذی استعمله الصفار فی المعرفة الدینیة، فیمکن ان نقول بانّ منهجه الرواییة کان مشهوداً.





کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • الکلمات المفتاحیة: محمدبن الحسن الصفار
  • منابع المعرفة
  • القرآن الکریم
  • السنة
  • العقل
 

منابع

قرآن کریم.

ابوزهره، محمد (بی‌تا). تاریخ المذاهب الاسلامیة، قاهره: دارالفکرالعربی.

ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1385). علل الشرائع، قم: کتاب‌فروشی داوری، چاپ اول.

ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1362). الخصال، قم: جامعه مدرسین، چاپ اول.

ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1376). الأمالی، تهران: کتابچی، چاپ ششم.

ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1378). عیون أخبار الرضا 7، مصحح: مهدی لاجوردی، تهران: نشر جهان.

ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1398). التوحید، قم: جامعه مدرسین، چاپ اول.

ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1414). اعتقادات الامامیة، قم: نشر کنگره شیخ مفید.

ابن‌ادریس حلی، محمدبن‌احمد (1410). السرائر، قم: انتشارات اسلامی.

ابن‌شعبه حرّانی، حسن‌بن‌علی (1404). تحف العقول، قم: انتشارات اسلامی، چاپ دوم.

استرآبادی، محمدامین (1429). الفوائد المکیة، قم:‌ انتشارات اسلامی، چاپ سوم.

امیرمعزی، محمدعلی (1390). «صفّارقمی و کتاب بصائرالدرجات»، ترجمه: ابوالفضل حقیری قزوینی، فصلنامه امامت‌پژوهی، سال اول، شماره 4، ص 81 ـ 111.

برنجکار، رضا (1374). «ماهیت عقل و تعارض عقل و وحی»، نقد و نظر، شماره 3 و 4، ص 184-204.

برنجکار، رضا (1384). «فطرت در احادیث»، فصلنامه قبسات، شماره 36، ص 133-148.

جوادی آملی، عبدالله (1390). معرفت‌شناسی در قرآن، قم: نشر اسراء.

حر عاملی، محمدبن‌حسن (1409). وسائل الشیعة، قم، چاپ اول.

حمّادی، عبدالرضا (1390). «گستره علم امام از منظر کلینی و صفّار»،فصلنامه امامت‌پژوهی، سال اول، شماره 4، ص 57 ـ 79.

حسین زاده، محمد، کاوشی (1386). در ژرفای معرفت شناسی 2: منابع معرفت، قم: نشر مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).

دارمی، ابومحمد (1978). سنن دارمی، قاهره: دارالفکر.

راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412) مفردات الفاظ القرآن، بیروت: نشر دارالقلم ـ الدارالشامیة.

 

شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم (1402). ملل و نحل، تحقیق: محمد سید گیلانی، بیروت: دارالمعرفة.

شریعتمداری، حمیدرضا (1393). «منابع معرفت دینی از نگاه آیت الله آصفی»، اندیشه ماندگار (مجموعه مقالات درباره اندیشه و آثار علامه آصفی)، ص 271-288.

شاه‌رجبیان، غلام رضا (1392). «گستره ولایت تکوینی اهل‌بیت: در اصول کافی و بصائرالدرجات»، فصلنامه امامت‌پژوهی، سال سوم، شماره 9، ص 127-160.

شریعتمداری، علی (بی تا)، بررسی مسئله شناخت، تهران: نشر پژوهش‌های اسلامی.

صفّار، محمدبن‌حسن (1404). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم، قم: کتاب‌خانه آیت‌الله مرعشی نجفی، چاپ دوم.

نشار، علی سامی (1977). نشاة الفکر الفلسفی فی الاسلام، قاهره: دارالمعارف.

وان اس، جوزف (2008). علم الکلام و المجتمع: فی القرنین الثانی و الثالث للهجره، ترجمه: سالمه صالح، بیروت: الجمل.

صد الدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1383). شرح أصول الکافی، تحقیق: محمد خواجوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

طوسی، محمدبن‌الحسن (1373). رجال الطوسی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ سوم.

علوی، محمدبن‌علی‌بن‌الحسین (1428). المناقب (للعلوی)  الکتاب العتیق، قم: دلیل ما، چاپ اول.

علم‌الهدی، سید مرتضی (1405). موصلیات سوم مندرج در رسائل الشریف مرتضی، قم: دارالقرآن‌الکریم.

کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407). الکافی، تهران: الاسلامیه، چاپ چهارم.

کشی، محمدبن‌عمر (1363). رجال الکشی، قم: مؤسسه آل‌البیت.

کراجکی، ابوالفتح محمدبن‌علی (1985). کنزالفوائد، تحقیق: عبدالله نعمه، بیروت: دارالاضوا.

گرامی، محمدهادی (1391). نخستین مناسبات فکری تشیع؛ باز خوانی مفهوم غلو در اندیشه جریان‌های متقدم امامی، تهران: دانشگاه امام صادق7، چاپ اول.

مفید، محمدبن‌محمد (1413). الاختصاص، قم: کنگره شیخ مفید، چاپ اول.

ملانوری، محمدرضا (1394) آرای کلامی محمدبن‌حسن صفّار قمی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب قم.

ملانوری، محمدرضا (1395). «بررسی مقایسه‌ای آرای صفار و صدوق در ترازوی عقل‌گرایی»، فصلنامه شیعه‌پژوهی، شماره 7، ص 29ـ51.

مدرسی طباطبایی، سیدحسین (1374). «مناظرات کلامی و نقش متکلمان»،نقد و نظر، تابستان و پاییز، شماره 3 و 4، 1374.

مدرسی طباطبایی، سیدحسین (1386). مکتب در فرآیند تکامل، ترجمه: هاشم ایزد پناه، تهران: انتشارات کویر.

مجلسی، محمدباقر (1403). بحار الأنوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم.

نجاشی، احمدبن‌علی (1365). رجال النجاشی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ ششم.

نوری، حسین‌بن‌محمدتقی (1408). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسه آل البیت، چاپ اول.




[1]. تنها در بصائر، 502 حدیث (37/26 درصد از مجموع کل روایات کتاب) از أحمدبن‌محمّدبن‌عیسی نقل شده است که از اجلاء اصحاب است. (نجاشی، 1365: 81). همچنین 243 حدیث (87/12 درصد از مجموع کل روایات کتاب) از محمّدبن‌الحسین نقل شده است که نجاشی دربارة وی گوید: «جلیل من أصحابنا عظیم القدر کثیر الروایة ثقة عین حسن التصانیف مسکون إلی روایته» (همان: 334). نیز 114 حدیث (9/5 درصد از مجموع کل روایات کتاب) از محمّدبن‌عیسی‌بن‌عبید نقل شده است که نجاشی وی را چنین می‌ستاید: «جلیل من أصحابنا ثقة عین کثیر الروایة حسن التصانیف» (همان: 333).

[2]. کسانی همچون احمدبن‌داودبن‌علی قمی، که نجاشی دربارة او گوید: «ثقة ثقة کثیر الحدیث» (نجاشی، 1365: 95)، احمدبن‌محمّد عاصی که نجاشی دربارة او گوید: «کان ثقة فی الحدیث سالماً خیراً» (همان:93) و محمّدبن‌جعفر مؤدّب که نجاشی دربارة وی گوید: «کان کبیر المنزلة بقم کثیر الأدب و الفضل و العلم» (همان: 372).

[3]. همان، ص 204 ـ 207، ح 1 ـ 18؛ ص 212 ـ 216، ح 1 ـ 21؛ ص 202 ـ 204، ح 1 ـ 8؛ ص 440، ح 4؛ ص 38 ـ 43، ح 1 ـ 28؛ ص 37 ـ 38، ح 1 ـ 8؛ ص 44 ـ 48، ح 1 ـ 16؛ ص 511، ح 18.

[4]. محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید رحمه الله قال حدثنا محمد بن الحسن الصفار عن إبراهیم بن هاشم و یعقوب بن یزید عن ابن فضال عن بکیر عن زرارة عن أبی عبد الله ع‏ فی قوله عز و جل‏ فطرت الله التی فطر الناس علیها قال فطرهم على التوحید.

[5]. برای آشنایی بیشتر با اندیشه فیلسوفان غربی درباره شناخت نک.: شریعتمداری، بی‌تا: ص 58.