عصمت: بررسی مقایسه‌ای دیدگاه امامیه و زیدیه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم و دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

چکیده

امامت و مسائل پیرامون آن از جمله مباحث مهم و اختلافی در حوزه معرفت و تفکر دینی فرقه‌های شیعی، خصوصاً زیدیه و امامیه، است. زیدیه گرچه به دلیل آیه تطهیر و روایات خاص، قائل به عصمت اصحاب کسا هستند ولی شرط و وصف عصمت را برای امام لازم ندانسته و به دلایل مختلفی از جمله فقدان دلیل عقلی و نقلی بر عصمت امام، تبیین حقیقت و معنای عصمت، عدم وجوب نصب امام معصوم بر خداوند تمسک کرده‌اند؛ علاوه بر اینکه از نظر مصداقی نیز با امامیه اختلاف نظر دارند. هدف اصلی تحقیق، ضمن برشمردن دلایل نفی عصمت ائمه از منظر زیدیه، اثبات عصمت ائمه و پاسخ‌گویی به شبهات زیدیه در این زمینه است. طبعاً مطالعه مقایسه‌ای دلایل هر دو فرقه و واکاوی و بررسی این دلایل تأثیر مهمی در تبیین و نقش جایگاه امام در جامعه خواهد داشت. نوشتار حاضر تحقیقی است به روش کتاب‌خانه‌ای و با رویکرد توصیفی و تحلیلی که حول برخی از دلایل و مباحث هر دو فرقه راجع به اشتراط یا عدم اشتراط عصمت برای امام صورت گرفته است. مهم‌ترین یافته این تحقیق، برخلاف مدعای زیدیه مبنی بر عدم اشتراط و وصف عصمت برای امام، از نظر امامیه علاوه بر دلایل نقلی مختلف، دلایل عقلی متعددی از جمله فلسفه وجودی امام، از دست دادن جایگاه و روی‌گردانی مردم، نقض غرض، حفظ دین و پاسداری از آن، تلازم در مسئله عصمت و جانشینی پیامبر (ص) دال بر عصمت امام است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Infallibility: A Comparative Study of the Viewpoints of Imamiyyah and Zaydiyyah

نویسنده [English]

  • Mohsen Fattahi Ardakani
Graduate of the Forth Degree in Qom Seminary and Ph.D. in Shiology, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده [English]

Imamate and its related issues are among the important and controversial issues in the field of religious knowledge and thought of Shiite sects, especially Zaydiyyah and Imamiyah. The Zaydiyyah, although due to the verses of purification and explicit traditions believe in the infallibility of the companions of al-Kisa, they do not consider infallibility as a condition and a necessary attribute for the Imam and due to various reasons, including lack of rational and narration on the infallibility of the Imam, explanation of its reality and the meaning of infallibility have therefore adhered to the non-obligation of the divine decree in the appointment of an Imam. In addition, they also have disagreements with the Imamiyyah on its instances. The main purpose of this research is to list the reasons for rejecting Imam's infallibility from the Zaydiyyah’s viewpoint, to prove the Imam's infallibility and also to respond to the doubts of the Zaydiyyah in this regard. Naturally, a comparative study of the arguments put forth by both the sects and its analysis will have a significant impact on the explanation and the role of an Imam's position in society. The present article is library-based research with a descriptive and analytical approach that has been conducted around some of the reasons and arguments of both sects about the necessity or the unnecessity of the condition of infallibility for an Imam. The most important finding of this study, contrary to Zaydiyyah’s claim of Imamate about the unnecessity of the condition and attribute of infallibility for the Imam, in the Imamiyyah viewpoint, in addition to various narrative reasons, there are numerous rational reasons including Imam's existential philosophy, loss of position and denial of people, purpose violation, preservation and protection of religion, the necessity of the issue of infallibility and the successorship to the Prophet Muhammad indicate towards the infallibility of an Imam.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Infallibility
  • Reasons of Infallibility
  • Imam
  • Imamiyyah
  • Zaydiyyah
ابن بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی (1384). کمال الدین و تمام النعمة، ترجمه: منصور پهلوان، قم: مسجد جمکران، چاپ سوم.
ابن بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی (1414). الاعتقادات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، الطبعة الثانیة.
ابن بدر الدین، حسین (1422). ینابیع النصیحة فی العقائد الصحیحة، صنعاء: مکتبة البدر، الطبعة الثانیة.
ابن حمزة العلوی، یحیی (بی‌تا). مشکاة الانوار الهادمة لقواعد الباطنیة الاشرار، محقق: محمد السید الجلیند، قاهره: دار الفکر الحدیث.
ابن فارس بن زکریا، ابی الحسن احمد (1404). مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی. 
ابن نعمان (مفید)، محمد بن محمد (1413 الف). تصحیح اعتقادات الإمامیة، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، الطبعة الاولی.
ابن نعمان (مفید)، محمد بن محمد (1413 ب). النکت الاعتقادیة، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، الطبعة الاولی.
ابن نعمان (مفید)، محمد بن محمد (1413 ج). اوائل المقالاتفی المذاهب والمختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، الطبعة الاولی.
ابن نعمان (مفید)، محمد بن محمد (1413 د). الجمل، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، الطبعة الاولی.
ابن نوبخت، ابو اسحاق ابراهیم (1413). الیاقوت فی علم الکلام، محقق: علی‌اکبر ضیایی، قم: کتاب‌خانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
اشعری، ابوالحسن (1400). مقالات الإسلامیین واختلاف المصلین، آلمان- ویسبادن: فرانس شتاینر، چاپ سوم.
بحرانی، ابن میثم (1406). قواعد المرام فی علم الکلام، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، الطبعة الثانیة.
بحرانی، ابن میثم (1417). النجاة فی القیامة فی تحقیق أمر الإمامة، قم: مجمع الفکر الإسلامی، الطبعة الاولی.
حلبی، ابوالصلاح تقی بن نجم (1403). الکافی فی الفقه، اصفهان: کتاب‌خانه عمومی امام امیرالمؤمنین علی (ع).
حلبی، ابوالصلاح تقی بن نجم (1404). تقریب المعارف، قم: انتشارات الهادی.
حلی، حسن بن یوسف (1363). أنوار الملکوت فی شرح الیاقوت، محقق: محمد نجمی زنجانی، قم: الشریف الرضی، الطبعة الثانیة.
حلی، حسن بن یوسف (1415). مناهج الیقین فی أصول الدین، تهران: دار الاسوة، الطبعة الاولی.
حوثی، حسین بن یحیی (1422). الجواب الکاشف للإلتباس عن مسائل الافریقی إلیاس و یلیه الجواب الراقی علی مسائل العراقی، صعده: مرکز اهل البیت للدراسات الاسلامیة، الطبعة الاولی.
خرازی، محسن (1369). بدایة المعارف الالهیة فی شرح العقاید الامامیة، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ چهارم.
الرسی، محمد بن قاسم (1423). مجموع کتب و رسائل الامام محمد بن القاسم الرسی، تحقیق: عبد الکریم احمد جدبان، صعده: مکتبة التراث الاسلامی، الطبعة الاولی.
زید بن علی (1422). مجموع کتب و رسائل الامام زید بن علی، تصحیح و تحقیق: محمد یحیی سالم عزان، صنعاء: دار الحکمة الیمانیة، الطبعة الاولی.
سبحانی، جعفر (1411). الالهیاتعلی هدی الکتاب والسنة والعقل، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، الطبعة الثانیة.
شرفی، احمد بن محمد (1411). شرح الاساس الکبیر: شفاء صدور الناس بشرح الاساس، تحقیق: احمد عطاء الله عارف، صنعاء: دار الحکمة الیمانیة، الطبعة الاولی.
شرفی، احمد بن محمد (1415). عدة الاکیاس فی شرح معانی الاساس، صنعاء: دار الحکمة الیمانیة.
صبحی، احمد محمود (1410). الامام المجتهد یحیی بن حمزة و آراؤه الکلامیة، قاهره: العصر الحدیث، الطبعة الاولی.
طباطبایی، محمدحسین (1371). مجموعه مقالات و پرسش‌ها و پاسخ‌ها، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوم.
طباطبایی، محمدحسین (1388). شیعه در اسلام، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، محمدحسین (1417). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
طوسی، محمد بن حسن (1382). تلخیص الشافی، قم: انتشارات المحبین، الطبعة الاولی.
طوسی، محمد بن حسن (1406). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، الطبعة الثانیة.
طوسی، محمد بن حسن (1414). الرسائل العشر، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، الطبعة الثانیة.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 
عمرجی، احمد شوقی (بی‌تا). الحیاة السیاسیة والفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، قاهره: مکتبة مدبولی.
فاضل مقداد؛ حسینی، ابوالفتح بن مخدوم (1365). الباب الحادی عشر مع شرحیه النافع یوم الحشر و مفتاح الباب، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی، چاپ اول.
کلینی، محمد بن یعقوب (1362). الکافی، تهران: انتشارات اسلامیه، چاپ دوم.
مجلسی، محمد باقر (1404). بحار الانوار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
مظفر، محمدرضا (1375). المنطق، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ هفتم.
المنصور بالله، قاسم بن محمد (1415). کتاب الاساس لعقاید الأکیاس، تعلیق: محمد قاسم عبدالله الهاشمی، صعدة: مکتبة التراث الاسلامی، الطبعة الثانیة.
المهدی لدین الله، احمد بن یحیی (1366). البحر الزخار الجامع لمذاهب علماء الامصار، صنعاء: دار الحکمة الیمانیة.
المهدی لدین الله، احمد بن یحیی (1985). کتاب القلائد فی تصحیح العقائد، بیروت: دار المشرق.
نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد (1405). تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، بیروت: دار الأضواء، الطبعة الثانیة.